Outcome of Vienna Talks: Negotiations to Continue

Outcome of Vienna Talks: Negotiations to Continue

Assist. Prof. Bayram Sinkaya, ORSAM Advisor and Yıldırım Beyazıt University

The last round of the ongoing negotiations between Iran and the P5+1 (The Permanent Five of the United Nations Security Council – the US, China, Britain, France, Russia – and Germany) for one year was held on 17-24 November in Vienna. The last day for the pre-set date for reaching a final decision in negotiations was 24 November. Days before this date, the ministers of foreign affairs of the countries involved in negotiations moved to Vienna in order to solve the issues that locked the talks. But no positive outcome has produced in this respect. However, the parties agreed to continue the negotiations by extending the Joint Action Plan (JAP), which they signed in November 2013 in order to reach a comprehensive agreement regarding the Iranian Nuclear Program until 1 July 2015. Within the scope of JAP, it was envisaged that international sanctions imposed on Iran would be eased in return for Iran’s slowdown in its nuclear activities and lowering its stocks of enriched uranium. It was also envisaged that the parties would reach a comprehensive agreement within this period. Since parties could not reach a conclusion in the first six-month period of negotiations, they decided to extend the JAP for another term in July 2014. JAP was extended for the second time with the decision taken on 24 November in Vienna. The main reason of the decision to resume negotiations is the parties’ common interest in continuing the meetings. While Iran has benefited from the easing in sanctions during the negotiation process, the US managed to slow down Iran’s nuclear program. Secondly, the conclusion of negotiations without a comprehensive agreement would have weakened the power of both Iranian and the US governments and the internal political rivals who have been opposing the negotiations from the beginning would have gained prominence. Furthermore, breakdown of negotiations would have caused the Iran-US relations to severe, which is not desired either by Barack Obama or by Hassan Rouhani. Moreover, none of the parties in negotiations wanted to be the first to leave the negotiation table and assume the responsibility for the failure of the negotiations. Lastly, although a comprehensive agreement has not been reached yet, the parties announced, without providing any details, that they covered a lot of ground during the talks. These statements can initially be regarded as statements that will legitimize the decision to resume negotiations. If it actually is, the parties who refrained from declaring and facing with ‘failure of negotiations’ and its responsibility may have to face it more vehemently six months later. However, it is also likely that positive steps might have been taken within the previous period although its content is not clear now. In fact, it is hard to assume that the parties have taken the decision to resume the talks just to give the impression that they are continuing the negotiations. Thus, the optimistic opinions and positive expectations of the parties were effective in the decision to resume the talks. Why did the negotiations not reach a solution? There are various factors that have led the negotiations to remain inconclusive. Firstly, the crisis of trust between the parties is very deep. The letters sent by Obama to the Iranian Leader Khamenei in order to support the diplomatic negotiations were not enough to overcome the crisis of trust between the parties. Yet, Obama renewed the 35-year decision of ‘state of emergency’, which has been the main reference of the US sanctions on Iran, just after he sent his last letter to Khamenei. The Iranians have regarded this decision as an inconsistency between Obama’s discourse and actions. As a matter of fact, the trilateral and bilateral meetings to which the Iranian and US Ministers of Foreign Affairs, Javad Zarif and John Kerry also attended in order to make progress regarding the deadlocked issues of the negotiations did not produce a positive outcome. The second factor that stifled the comprehensive agreement is the opponents of the agreement on both sides. The steady decline in the popularity of the Democrat President Obama and the increase in the Republican votes as demonstrated in the by-elections last October caused Iran to be more cautious in reaching an agreement with Obama administration. The Republicans stand aloof from negotiations with Iran and they push for submitting a prospective agreement to the approval of the Congress. Iranian negotiation team became anxious because of the possibility that Republican majority of the Congress who took a discreet stance towards Iran’s nuclear program would refuse a possible agreement. Indeed, Iran had to act more cautiously this time since it found itself in a naïve position when the P5+1 states refused the Tehran Declaration, which was concluded through mediation of Brazil and Turkey in May 2010.     On the part of Iran, Leader Khamenei employed an ambivalent discourse during the negotiations. While he was supporting the Rouhani administration and the negotiation team, he frequently uttered that the US and the West were unreliable. Moreover, he frequently made statements about the tough titles of the negotiations and he moved up the ‘red lines’ of Iran. This situation brought about the need to convince Khamanei first in certain issues by the Iranian delegation. Advancement of the nuclear program has become an issue of ‘national sovereignty’ in Iran in the last ten years. This is another fact that fettered the Iranian negotiation team during the talks, since the opponents of Rouhani regard any softening in the Iranian position as a compromise in sovereignty rights. Although majority of Iranian population support the government in nuclear negotiations, the portrayal of the nuclear issue as an issue of national sovereignty complicates the situation for the negotiationing team. Towards ‘Grand Bargain’ There are two major points of controversy between Iran and P5+1 in nuclear negotiations. The first one is the ratio of enrichment that Iran will be permitted to enrich uranium. While the US and its allies try to prevent Iran’s reaching the ‘nuclear weapons threshold’ as much as possible, Iran refuses any limitations on its nuclear rights. The second issue is the schedule of possible restraints on Iranian nuclear program and the lifting of sanctions. Iran wants sanctions be lifted immediately and the restraints on its nuclear program to be short-termed. The US, however, wants both issues to extend over a longer period of time. Considering the fact that there is a long negotiation process of many years behind many international agreements, it is natural that the negotiations over a complicated issue such as Iranian nuclear program will take longer time. Hence, the course of negotiations will be assessed by the political leaders after four months and the JAP will be extended once more if need be. The most remarkable development of the process that started with Geneva Agreement signed in November 2013 is the Iran-US relations. When the representatives experienced hardship, the ministers of foreign affairs of Iran and the US came into play and they held trilateral meetings with the EU High Commissioner for Foreign Affairs Catherine Ashton. Finally, the ministers of foreign affairs of Iran and the US talked alone for the first time in the last day of negotiations. It is apparent that meeting of ministers of foreign affairs of these two ‘hostile’ states who did not have diplomatic relations since 1979 is not easy. Therefore, it can be argued that the most important outcome of the years-long multilateral negotiations is the subsequent bi-lateral meetings of the US and Iran.  It also appears that the members of P5+1 other than the US has become tired of the multilateral negotiations going on with Iran. After all, Russia and China do not have any threat perceptions due to the Iranian nuclear program. For the European members of P5+1, the main point of controversy in Iranian nuclear issue stems from the difference of opinion between Tehran and Washington. Since direct and open negotiations commenced between Tehran and Washington the P5+1 members show less attention to the multilateral negotiations, it is highly possible that the negotiations will continue in the form of bilateral meetings of Iran and the US. It can be expected that besides the Iranian nuclear program as the foremost issue, other bilateral and regional controversial issues will be discussed in bilateral negotiations.

http://www.orsam.org.tr/en/showArticle.aspx?ID=2731

26 November 2014

Viyana Görüşmelerinin Sonucu: Müzakerelere Devam

Viyana Görüşmelerinin Sonucu: Müzakerelere Devam

Yrd. Doç. Dr. Bayram Sinkaya, ORSAM Danışmanı, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi

İran ile 5+1 Grubu (BM Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi; ABD, Çin, İngiltere, Fransa, Rusya ve Almanya)  arasında yaklaşık bir yıldır süren görüşmelerin son turu 17-24 Kasım’da Viyana’da yapıldı. Bir anlaşmaya varılması için öngörülen altı-aylık sürenin tamamlanmasına günler kala,  görüşmelerin kilitlendiği hususları açmak amacıyla ilgili bütün ülkelerin dışişleri bakanları Viyana’ya  hareket etmişse de olumlu bir sonuç alınamadı. Fakat müzakerelerin sürdürülmesi konusunda mutabakata varan taraflar, İran’ın nükleer programına ilişkin kapsamlı bir anlaşma yapılabilmesi için Kasım 2013’te imzaladıkları Ortak Eylem Planı’nın (OEP) 1 Temmuz 2015’e kadar uzatılmasına karar verdi. OEP kapsamında altı-aylık geçici bir süre için nükleer faaliyetlerini yavaşlatması ve elindeki zenginleştirilmiş uranyum stokunu azaltması karşılığında İran’a uygulanan uluslararası yaptırımların bir kısmının hafifletilmesi; ve bu süre zarfında taraflar kapsamlı bir anlaşma yapılması öngörülmüştü. Kapsamlı anlaşma yapılabilmesi için taraflar arasında sürdürülen görüşmelerden ilk altı ayda sonuç alınamayınca Temmuz 2014’te OEP’in bir dönem daha uzatılmasına karar verilmişti. 24 Kasım’da Viyana’da alınan kararla OEP ikinci defa uzatılmış oldu. Müzakerelere devam edilmesi kararının alınmasının en önemli sebebi, tarafların görüşmelerin sürdürülmesinde müşterek menfaatlerinin olmasıdır. Zira, bir kere müzakereler boyunca İran yaptırımların kolaylaştırılmış olmasından istifade ederken, ABD İran’ın nükleer programını yavaşlatmış olmaktadır. İkincisi, kapsamlı bir anlaşma yapılamadığı halde müzakerelerin sona ermesi, hem İran’da hem de ABD’de iktidarları zayıflatacak ve başından beri bu görüşmelere çıkan siyasi rakiplerinin öne çıkmasına neden olacaktır. Öte yandan müzakerelerin kesilmesi ABD-İran ilişkilerin sertleşmesine neden olacaktır ki bu ne Barack Obama’nın ne de Hasan Ruhani’nin istediği şeydir. Ayrıca, müzakere heyetlerinden hiçbirisi masayı ilk terk eden taraf olmak veya müzakerelerin başarısızlığının sorumluluğunu üstlenmek istememektedir. Son olarak, kapsamlı bir anlaşmaya varılamamışsa da ilgili taraflar yaptıkları açıklamalarda detaylar hakkında bilgi vermeden görüşmelerde önemli mesafelerin kat edildiğini ifade etmiştir. Bu ifadeler ilk anda uzatma kararını meşrulaştırmaya dönük açıklamalar şeklinde değerlendirilebilir. Eğer öyleyse taraflar şimdi ilan etmekten ve yüzleşmekten çekindikleri şey ile, yani ‘müzakerelerin başarısızlığı’ ve bunun sorumluluğu ile altı ay sonra belki daha şiddetli olarak yüzleşmek zorunda kalacaktır. Diğer yandan geçen sürede – içeriği şimdilik tam olarak bilinmese de – gerçekten olumlu adımlar atılmış olması muhtemeldir. Nitekim tarafların sadece müzakere ediyorlarmış gibi görünmek için görüşmelere devam kararı aldıkları düşünülemez. Dolayısıyla, tarafların iyimser değerlendirmeleri ve beklentileri müzakerelere devam kararının alınmasında etkili olmuştur. Müzakerelerden Neden Sonuç Alınamadı? Müzakerelerin sonuçsuz kalmasında çeşitli faktörün önemli rol oynadığı görülmektedir. Birincisi, taraflar arasında güven bunalımı oldukça derindir. Obama’nın diplomatik müzakereleri desteklemek için İran Rehberi Ayetullah Hamanei’ye gönderdiği mektuplar, taraflar arasında güven bunalımının aşılması için yeterli olmamıştır. Zira Hamanei’ye gönderdiği son mektuptan çok kısa bir süre sonra Obama, İran üzerindeki Amerikan yaptırımlarının başlıca kaynağı olan 35 yıllık ‘olağanüstü hal’ kararını yenilemiştir. Bu kararı İranlılar tarafından Obama’nın söylemleriyle eylemlerinin tutarsızlığı olarak değerlendirilmektedir. Müzakereler sırasında tıkanılan noktalarda ilerleme kaydedilebilmesi için İran ve ABD Dışişleri Bakanları Cevad Zarif ile John Kerry’nin katıldıkları üçlü ve ikili toplantılardan da olumlu bir netice alınamamıştır. Kapsamlı anlaşma yapılmasını zorlaştıran ikinci faktör ise her iki tarafta da anlaşmaya karşı olan güçlerin varlığıdır. ABD’de Demokrat Başkan Obama’nın popülaritesinin giderek azalması, buna karşılık geçen Ekim ayında yapılan ara seçimlerde görüldüğü üzere Cumhuriyetçilerin oylarındaki yükseliş, İran’ın Obama yönetimi ile anlaşmaya daha ihtiyatlı yaklaşmasına neden olmuştur. Cumhuriyetçiler, İran ile müzakerelere karşı mesafelidir ve muhtemel bir anlaşmanın Kongre’nin onayına sunulması için bastırmaktadır. Muhtemel anlaşmanın, İran’ın nükleer programına mesafeli olan Cumhuriyetçilerin çoğunlukta olduğu Kongre’de reddedilme ihtimali İran müzakere heyetinin endişelendirmiştir. Nitekim, Mayıs 2010’da Türkiye ve Brezilya’nın arabuluculuğunda imzalanan Tahran Bildirisi’nin 5+1 ülkeleri tarafından reddedilmesiyle adeta ofsayta düşen İran, bu defa daha temkinli hareket etmek zorunda kalmıştır. İran tarafında ise Rehber Hamanei, nükleer müzakereler boyunca ikircikli bir söylem kullanmıştır. Bir taraftan Ruhani yönetimine ve müzakere heyetine destek verirken, diğer yandan sık sık ABD’ye ve Batı’ya güvenilemeyeceğini dile getirmiştir. Üstelik çetin müzakerelerin yürütüldüğü başlıklarla ilgili olarak sık sık açıklamalar yapmış ve İran’ın ‘kırmızı çizgileri’ni ‘biraz yüksekten’ belirlemiştir. Bu durum, İran heyeti için belirli konularda öncelikle Hamanei’nin ikna edilmesi ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Geçen on yıl zarfında nükleer programın devamının ‘milli egemenlik’ meselesine dönüştürülmesi, İran müzakere heyetinin ayağını bağlayan bir başka unsurdur. Zira İran’ın pozisyonunda herhangi bir yumuşama, Ruhani’nin muhalifleri tarafından egemenlik haklarından verilen bir taviz olarak görülmektedir.  İran halkının çoğunluğu nükleer görüşmelerde hükümete destek verse de meselenin ulusal egemenlik meselesine dönüştürülmesi müzakere heyetinin işini zorlaştırmaktadır. ‘Büyük Pazarlığa’ Doğru! İran ile 5+1 arasındaki müzakerelerde iki temel anlaşmazlık noktası vardır. Birincisi, İran’ın nükleer programına, özellikle uranyum zenginleştirmesine hangi oranda müsaade edileceği hususudur. ABD ve müttefikleri İran’ı mümkün olduğu kadar ‘nükleer silah eşiği’nden uzak tutmaya çalışırken İran, nükleer hakları üzerinde herhangi bir kısıtlamayı kabul etmemektedir. İkinci husus ise hem İran nükleer programı üzerindeki muhtemel kısıtlamaların, hem de yaptırımların kaldırılmasına ilişkin takvimle ilgilidir. İran yaptırımların bir an önce kaldırılmasını ve nükleer programı üzerindeki sınırlamanın oldukça kısa süreli olmasını isterken Amerikan tarafı her iki konuyu daha uzun zamana yaymak istemektedir. Birçok uluslararası anlaşmanın arkasında uzun yıllara dayanan müzakere süreci olduğu dikkate alınırsa, İran’ın nükleer programı gibi çetrefil bir konuda görüşmelerin uzaması doğal görülmelidir. Nitekim müzakerelerin seyri siyasi liderler tarafından dört ay sonra tekrar değerlendirilecek ve gerekirse OEP bir kere daha uzatılacaktır. Kasım 2013’te imzalanan Cenevre Anlaşmasıyla başlayan süreçte en kayda değer gelişme İran-ABD ilişkilerinde yaşanmıştır. Delegelerin zorlandıkları noktalarda İran ve ABD Dışişleri Bakanları devreye girmiş ve AB Dış Politika Yüksek Temsilcisi Catherine Ashton ile birlikte üçlü toplantılar yapmışlardır. Nihayet, Viyana’da müzakerelerin son gününde İran ve ABD Dışişleri bakanları ilk defa açıkça ve baş başa görüşmüştür. Aralarında 1979’dan beri diplomatik ilişki olmayan bu iki ‘hasım’ ülkenin dışişleri bakanlarının bir araya gelmesinin kolay olmadığı bilinmektedir. Dolayısıyla, yıllardır süren çok-taraflı müzakerelerin belki en önemli sonucu, artık ABD ile İran arasında ikili görüşmelere geçilmesidir. Diğer yandan 5+1 grubunun ABD dışındaki üyelerinin İran ile sürdürülen çok-taraflı görüşmelerden yoruldukları anlaşılmaktadır. Zaten Rusya ve Çin, İran’ın nükleer programından hiç bir tehdit algılamamaktadır. 5+1’in Avrupalı üyeleri de İran’ın nükleer programıyla ilgili esas anlaşmazlık noktalarının Tahran ile Washington arasındaki görüş ayrılıklarından kaynaklandığını düşünmektedir. Gerek Tahran ile Washington arasında doğrudan ve açık görüşmelerin başlamış olması, gerekse 5+1 üyelerinin çok-taraflı müzakerelere ilgisinin azalması nedeniyle müzakerelerin bundan sonra İran ile ABD arasında ikili görüşmeler şeklinde sürmesi ihtimali yüksektir. İkili müzakerelerde İran’ın nükleer programı başta olmak kaydıyla taraflar arasında ikili ve bölgesel diğer ihtilaflı konuların  da ele alınması beklenebilir.

http://www.orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=5225

26 KASIM 2014

کد خبر: 81363487 (4306635) | تاریخ خبر: 04/08/1393 | ساعت: 9:51|

نسخه چاپی | ارسال به دوستان

• فیسبوک
• تویتر
• Google+
• Cloob

تحلیل یک ایرانشناس ترکیه ای از فرآیند همکاریها با ایران

وان - ایرنا - دکتر 'بایرام سینکایا' استاد دانشگاه و ایرانشناس ترکیه ای در گفت و گو با ایرنا، در تحلیل فرآیند مناسبات بین تهران و آنکارا گفت: متاسفانه ما وقتی دور هم هستیم، خوب و صمیمی گفت و گو می کنیم، ولی نمی توانیم ایده ها را به فعل تبدیل کنیم.

به گزارش ایرنا، وی در حاشیه همایش شهر 'وان' که با عنوان 'نخستین مجمع تعمیق و گسترش همکاریهای بخشی و مالی ایران و ترکیه' با همکاری دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران (IPIS )، 'مرکز پژوهش های راهبردی ترک آسیا' ( TASAM )، استانداری وان و 'آژانس توسعه آناتولی شرقی'، برگزار شد، تاکید کرد که بحثهای مطرح شده در این همایش سازنده و مثبت بود.

سینکایا گفت: همانطور که شرکت کنندگان در همایش نیز مطرح کردند، باید در تحلیل فرآیند مناسبات دو جانبه همواره وجود مشکلات را نیز مد نظر داشت.

وی افزود: عوامل و عللی که بستر لازم را برای توسعه مناسبات ایران و ترکیه آماده و یا تشویق و حمایت می کند، در مقاطعی نیز به بروز مشکلاتی منجر شده و مانع از تعمیق مناسبات دو طرف شده است.

این تحلیل گر اضافه کرد: در یک دهه اخیر دو گرایش در روابط ایران و ترکیه به چشم می خورد. اول اینکه، دو کشور نشان دادند با کنار گذاشتن تفاوتهای ایدئولوژیک و آرزوی تبدیل یکدیگر و کنار گذاشتن رقابت، توانسته اند به نقاط مشترک و همکاری دست پیدا کنند.

وی گفت: در این راستا، موضوع امنیت مرزی، روابط اقتصادی و تجاری و همکاری انرژی تا حدی برجسته شده است.

سینکایا افزود: دومین رویکردی که من اسم آن را 'کمپارتمانی کردن' گذاشته ام، دو کشور جوانب مختلف روابط را با جدا کردن، می خواهند به پیش ببرند. یعنی روابط اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، منطقه ای و سایر بخشها را جداگانه به پیش می برند. دو طرف به نوعی با مستقل کردن این روابط می خواهند تاثیرات نامطلوب در حوزه های مشخص را به حوزه های دیگر روابط سرایت ندهند.

وی اضافه کرد: بارزترین نمونه این مساله سوریه است. دو طرف با اینکه در این مساله تفاهم ندارند، اما دارای روابط سیاسی در عالی ترین سطح هستند و مناسبات اقتصادی هم در این چارچوب بررسی می شود.

وی گفت: به رغم این، فرآیند مناسبات نشان داده که چنین رویکردی همواره نمی تواند پاسخگو باشد و هر از گاهی نیز می توانند ساختارشکنی کند. مشکلاتی که ناشی از عوامل مختلف در روابط ایجاد می شود، به دفعات دیده شده که سیر عمومی مناسبات را به طور جدی تحت تاثیر قرار داده و تاثیر مخربی هم بر فرآیند مناسبات در حوزه های دیگر برجای گذاشته است .

وی معتقد است که با تفکیک مناسبات، نمی توان روابط دو کشور را به سطحی که آرزو می کنیم، رساند.

سینکایا در تبیین مسایل موجود بین ایران و ترکیه گفت: آنچه که مانع از تعمیق مناسبات دو کشور می شود، در چهار سرفصل می توان به آن پرداخت.

اول سیاستهای دولت - حکومتی: رویکردهای دولتها نسبت به هم یا دوستانه و یا خصمانه است که این سیاستها نقش تعیین کننده ای در فرآیند مناسبات دو کشور داشته است.

سووال این است که در این فرآیند روابط سیاسی، 'یدک کش' روابط اقتصادی می شود و یا روابط اقتصادی یدک کش روابط سیاسی است.

سینکایا اضافه کرد: تا دوره های اخیر، چنین دیده می شد که در روابط دو کشور، سیاست نقش تعیین کننده ای داشته تا روابط اقتصادی . اگر روابط تعمیق یابد و روابط اقتصادی و فرهنگی تقویت شود، روابط ایران و ترکیه از نوسانات سیاسی تاثیرپذیری کمتری خواهد داشت.

او در ادامه تحلیل با اشاره به سفر 'حسن روحانی' به آنکارا در خرداد ماه گذشته، گفت: تشکیل شورای عالی همکاریهای راهبردی بین ایران و ترکیه و برگزاری اولین نشست آن، نشان داد که دو کشور با اجرایی کردن این مکانیزم در روابط ، می خواهند عزم خود را برای توسعه مناسبات در میان بگذارند.

سینکایا، سرفصل دیگر را انگاره های منفی در نگاه دو جامعه به یکدیگر عنوان کرد و گفت: گویش های حماسی برگرفته از تاریخ دو کشور، با تاثیر پذیری منفی از تبلیغات محافل مختلف، برخی انگاره هایی در جوامع ایران و ترکیه ایجاد می کند که در بیشتر مواقع دیده شده، از واقعیت به دور است. این انگاره سازی ها برای تغییر نیز باز هستند. با تاثیر تبلیغات منفی و یا تحت تاثیر برخی از سیاستها، این انگاره در جامعه عوض می شود. در این راستا نقش دیپلماسی عمومی و رسانه ها بیشتر برجسته می شود. وقتی اطلاع رسانی درستی نمی شود، 'نظریه های توطئه' یکی پس از دیگری وارد میدان شده و انگاره های متقابل در دو جامعه را تحت تاثیر قرار می دهد.

این ایرانشناس سرفصل دیگر را اختلافات در ساختار سیاسی و اقتصادی بررسی کرده و افزود: ادامه سیاستهای حمایتی کشورها، مانع از تعمیق بخشی روابط شده است. به رغم همه مکانیزم های سیاسی موجود، سنگ اندازی در مقابل همگرایی و نزدیکی نهادهای مدنی، بازرگانان و کارآفرینان و دیگر بخش ها، با ملاحظات امنیتی و اقتصادی، مانع از تعمیق و گسترش مناسبات شده است. دو طرف یا با نزدیک کردن ویژگیهای اقتصادی و تجاری به یکدیگر و یا بسنده کردن به هنجارهای بین المللی در این راستا باید راه را برای به حرکت درآوردن ظرفیتهای موجود در راه گسترش و تعمیق روابط در همه زمینه ها باز کنند.

وی اضافه کرد: سرفصل دیگر تفاوت در سیاستهای منطقه ای ایران و ترکیه است. تهران و آنکارا هر قدر منافع مشترک هم که داشته باشند، در برخی منافع با یکدیگر در تضاد هستند و هم پیمانی های منطقه ای آن ها متفاوت است.

او در نتیجه گیری از تحلیل خود گفت: راه حل موانعی که بر سر راه تعمیق روابط ایران و ترکیه شمرده شد، تقویت و توسعه دیپلماسی عمومی در روابط دو جانبه و پویا نگاه داشتن مکانیزم های سیاسی بین دو دولت در هر مقطعی و هنجارسازی مشترک است. این هنجارها یا باید بین دو طرف شکل گیرد و یا با پذیرش هنجارهای منطقه ای و بین المللی، مسیر شود.

همایش دو روزه شهر وان با عنوان نخستین مجمع تعمیق و گسترش همکاریهای بخشی و مالی ایران و ترکیه، دیشب (شنبه شب) به کار خود پایان داد.

در این همایش مسایلی درباره روابط ایران و ترکیه در سالهای اخیر توسط کارشناسان دو کشور مطرح شد.

خاورم/2011**1651

انتهای پیام /* 

FİLİSTİN MESELESİ, DİRENİŞ EKSENİ VE İRAN

FİLİSTİN MESELESİ,  DİRENİŞ EKSENİ VE İRAN

İsrail’in 7 Temmuz’da Gazze’ye yönelik olarak başlattığı Koruyucu Hat adlı askeri operasyonun hedefinde Hamas vardı. Kimilerine göre Hamas ile İran arasındaki ‘vekalet’ ilişkisinden dolayı bu savaş, aslında İran’a karşı verilen bir savaştı. Fakat bu savaş, önceki dönüm noktalarında olduğu gibi Hamas’ın Hizbullah ve İran ile bağlarının yeniden güçlenmesini hızlandırmıştır. 

BAYRAM SİNKAYA

Devrim sonrası İran dış politikasının değişme- yen unsurlarından birisi Filistin direnişine verilen destektir. Öyle ki son yıllarda İran’ın bölge politikasını üzerine bina ettiği ‘direniş ekse- ni’nin merkezinde Filistin meselesi ve İsrail’e karşı mücadele vardır. Bu nedenle İran, birçok devlet ta- rafından terörist olarak görülen Hamas başta olmak üzere Filistin direniş hareketlerine açıkça destek ver- mektedir.
İran’ın Filistin meselesiyle bu denli alakadar olma- sının çeşitli sebepleri vardır. Bir kere, İran’da devrim sonrası siyasete egemen olan ideolojinin temel ilkeleri Filistin direnişinin desteklenmesini gerektirmektedir.

Filistin topraklarında İsrail’in kurulmasını emperya- lizmin bir sonucu olarak gören İran yönetimi, işgale karşı direnen ‘özgürlük hareketleri’nin desteklenme- sini ahlaki ve siyasi bir sorumluluk olarak kabul et- mektedir. Diğer yandan ‘Mukaddes Kudüs’ün işgal altında olması meseleye İslami bir duyarlılık kazandır- maktadır. Böylece Siyonizme karşı mücadele ve Ku- düs’ün kurtarılması İran’ın dış politikasının merkezine oturmuş, devrimin lideri Ayetullah Humeyni İslam dünyasında Filistin konusundaki duyarlılığı artırmak ve dayanışmayı güçlendirmek amacıyla Ramazan ayı- nın son cumasını ‘Kudüs Günü’ ilan etmiştir. İsrail’i tanımayan İran yönetimi bu devleti ‘Siyonist rejim’, ‘işgalci rejim’ gibi sıfatlarla nitelendirmektedir.

Diğer yandan Filistin meselesinin çözülememesi bölgesel bir güç olma arzusundaki İran’ın etkinliğinin bölgeye yayılması için uygun bir zemin sağlamıştır. Devrimden itibaren Filistin meselesiyle alakadar olan İran yönetiminin bölgedeki varlığı ve etkinliği aşağıda görüleceği üzere her dönüm noktasında daha da art- mıştır. Direniş hareketleri ile kurduğu ilişki sayesinde İran, bölgede adeta ileri savunma hatları kurmuştur. Diğer yandan bir zamanlar özellikle Arapların soru- nu olarak görüldüğü halde Arap devletleri Filistin direnişine ilgisini kaybederken İran’ın direnişe sahip çıkması, Arap sokaklarındaki ve İslam dünyasındaki saygınlığını artırmıştır.

İran-Hamas İlişkileri

İran’ın Filistin direnişi ile ilişkisi başlarda büyük öl- çüde FKÖ üzerinden yürütülmüştür. Fakat Arafat’ın İran-Irak savaşı sırasında Saddam Hüseyin’e destek vermesi ve ‘Barış Süreci’nin aktörü olması nedenle- riyle FKÖ-İran ilişkileri bozulunca ‘direnişe’ destek ve İsrail karşıtlığı Hizbullah üzerinden sergilenmiştir. İsrail’in 1982’de Lübnan’ın güneyini işgal etmesi üze- rine Şiileri işgale karşı örgütlemek amacıyla bölgeye giden Devrim Muhafızları, Hizbullah’ın kurulma- sında, gelişmesinde ve stratejilerinde belirleyici bir rol oynamıştır.

1991’de ‘Arap-İsrail Barış Süreci’nin başlaması ile birlikte İran, Filistin siyasetine doğrudan müdahil olmaya başlamıştır. Ekim 1991’de Madrid Konferan- sı’na alternatif olarak Tahran’da ‘Filistin İntifadasına Destek için Uluslararası Konferans’ toplanmış, Barış Sürecine karşı çıkan direniş örgütleri Tahran’a davet edilmiştir. Bu konferansla birlikte İran-Hamas ilişki- lerinin temelleri atılmış; Tahran yönetimi Hamas’a siyasi, askeri ve mali destek sağlamaya başlamıştır. Dolayısıyla, Hamas ile İran arasındaki ilişkinin te- melinde ‘Barış Süreci’ne karşıtlık yatmaktadır. Ha- mas ile Ürdün arasındaki gerginlik nedeniyle 1999’da Amman’dan ayrılmak zorunda kalan Hamas Siyasi Bürosu, İran’ın müttefiki Suriye’nin başkenti Şam’a taşınmıştır. Barış Süreci’nin kesintiye uğraması ve Eylül 2000’de patlayan El-Aksa intifadası da İran’ın bölgedeki etkinliğinin artmasına vesile olmuştur. İran, bir taraftan Hamas ve Filistin İslami Cihat Hareketi gibi direniş örgütleriyle ilişkilerini geliştirmiş, diğer yandan Arafat ile uzlaşarak Filistin Ulusal Yönetimi’ne destek vermeye başlamıştır.

El-Fetih ile Hamas arasındaki gerilim ve çatışmalar sonucunda Ocak 2007’de Filistin’in fiilen ikiye bölün- mesinden sonra İran, Gazze bölgesinde hakimiyeti ele geçiren Hamas’ın en büyük destekçisi olarak ortaya çıkmıştır. Ambargolar ve İsrail kuşatması nedeniyle zor durumda kalan Hamas’a hem mali hem de aske- ri destek sağlamıştır. İran’ın sağladığı mali desteğin kapsamı tam olarak bilinmemektedir ancak, ayda or- talama 20 milyon dolar verdiği, böylece Gazze’deki Hamas hükümetinin giderlerinin önemli bir kısmını karşıladığı belirtilmektedir. Diğer taraftan İran’ın Ha- mas’a Fecr 5 füzeleri dahil roketler, patlayıcılar, hatta insansız hava uçağı tedarik ettiği; ayrıca gerek Devrim Muhafızları, gerekse bölgedeki Hizbullah unsurları va- sıtasıyla askeri eğitim ve patlayıcılar konusunda teknik eğitim verdiği ifade edilmektedir.

Hamas’a ve Filistin meselesine verilen destek, böl- gesel siyasetin mezhep ekseninde şekillenmeye başla- dığı son yıllarda İran için yeni bir önem kazanmıştır. Zira Hamas ‘direniş ekseni’nin Şii olmayan neredeyse tek müttefiki olarak öne çıkmıştır. Hamas’ın direniş eksenindeki yeri ve Filistin’e verilen destek, İran’a yö- nelik dile getirilen mezhepçi ve Şii-merkezci suçlama- larının zayıflatılmasında etkili olmuştur.
Bununla birlikte İran ile Hamas arasındaki ilişkiler Suriye’de çatışmaların başlamasından sonra bozulmaya başlamış, Esad yönetimine destek vermeyen Hamas’ın Siyasi Bürosu Ocak 2012’de Şam’dan ayrılarak Do- ha’ya gitmiştir. Birçok çevrede Hamas’ın Tahran’dan ve ‘direniş ekseni’nden uzaklaşması olarak değerlen- dirilen bu gelişmeden sonra İran örgüte verdiği askeri ve mali desteği büyük ölçüde çekmiş ve kaynaklarını bu defa İslami Cihat’a aktarmaya başlamıştır.

Ağustos 2013’te Hasan Ruhani’nin Cumhurbaş- kanı olmasıyla İran dış politikasında görülen hareket- lenme Hamas-İran ilişkilerini de olumlu etkilemiştir. Hamas ile İran arasındaki buzların erimesinde Mı- sır’daki iktidar değişikliği de etkili olmuştur. Hamas’ın bölgedeki en büyük destekçilerinden olan Mısır Cum- hurbaşkanı Muhammed Mursi’nin Temmuz 2013’te darbeyle iktidardan uzaklaştırılmasının ardından Ha- mas giderek yalnızlaşmıştır. Maruz kaldığı siyasi ve ekonomik ambargolardan ve yalnızlıktan çıkış yolu arayan hareket yönünü tekrar Tahran’a dönmek zo- runda kalmıştır.

30

‘Koruyucu Hat Operasyonu’ ve İran

Hamas’ın Gazze’deki ‘direniş’ faaliyetleri (askeri yı- ğınaklar, saldırı tünelleri vs.), Filistin’de ulusal birlik hükümeti kurulması konusunda uzlaşılması ve Hamas ile Tahran arasındaki yakınlaşma İsrail’de endişe ile izlenmiştir. Nitekim İsrail’in 7 Temmuz’da Gazze’ye yönelik olarak başlattığı Koruyucu Hat adlı askeri operasyonun hedefinde Hamas vardı. Kimilerine göre Hamas ile İran arasındaki ‘vekalet’ ilişkisinden dolayı bu savaş, aslında İran’a karşı verilen bir savaştı. Fakat bu savaş, önceki dönüm noktalarında olduğu gibi Hamas’ın Hizbullah ve İran ile bağlarının yeniden güçlenmesini hızlandırmıştır. İsrail’in ‘İran’ın vekili’ Hamas’a karşı giriştiği mücadelenin Hamas’ın ‘dire- niş ekseni’ndeki safının güçlenmesiyle sonuçlanması ise ironiktir.

İran’ın Filistin meselesindeki ‘radikal’ tutumu ve çatışmanın adeta İran ile İsrail arasında vekalet sa- vaşına dönüşmesi, Arap dünyasını çıkmaza sürük- lemektedir. Zira Hamas’a verilen destek doğrudan İran’ın peşine takılmak ve İsrail ile çatışmak olarak değerlendirildiği gibi, destek verilmemesi sanki İsra- il ile dolaylı ilişki içinde olmak gibi görülmektedir. İran uzun bir süredir bu paradoksu suistimal ederek kendisini ‘Arapların terk ettiği Filistin davasının tek savunucusu’ olarak sunmaya; böylece bölgedeki etki- sini ve prestijini artırmaya çalışmaktadır.

Gazze’ye ilk bombalar düşerken Tahran’ın gözü kulağı P5+1 ile İran arasında Cenevre’de yürütülen nükleer müzakerelerde idi. Nükleer müzakereler ile Gazze saldırısının eşzamanlı olması nedeniyle İran’ın saldırı karşısında alacağı tutum merak konusu olmuş- tur. Zira İran, nükleer meselenin barışçı bir şekilde çözümü suretiyle uluslararası sisteme entegre olmaya çalışıyordu. Diğer yandan ise İsrail, Gazze saldırısıyla İran’ın Filistinli ‘teröristlere’ verdiği desteğin göz önü- ne serilmesi suretiyle İran ve Batı arasındaki her tür anlaşmayı engellemeye çalışıyordu. İran’ın Hamas’a desteği, Amerikalı şahinlerin eline yeni kozlar veril- mesi anlamına geliyordu.

Gazze saldırısı karşısında İran’dan iki farklı tepki geldiği görülmektedir. Rehberlik makamı başta olmak üzere ideolojik merkezler, muhafazakar ve radikal ke- simler ile askeri cenahtan gelen açıklamalarda direnişe her türlü desteğin verilmesi ve İsrail’in yok edilmesi gibi bilindik hamasi tutum öne çıkmıştır. İran’ın dire- nişe verdiği desteğin boyutları ortaya konulmuş; Arap dünyası liderlerinin sessizliğine dikkat çekilerek bu sessizliğin İsrail ile dolaylı işbirliği yapmak olduğu ileri sürülmüştür. Birçok lider İsrail saldırılarının durması, kınanması ve bir an önce ateşkes sağlanması çağrı- sında bulunurken İran’dan işgalin sona ermesi için Filistin direnişine her türlü desteğin verilmesi, silahlı mücadelenin genişletilmesi ve İsrail’in yok edilmesi çağrısı gelmiştir. Direnişin silahlasızlandırılmasının öngörüldüğü, böylece Filistin direnişini etkisizleşti- receği gerekçesiyle Mısır ve ABD’nin önerdiği ateşkes planı sert bir şekilde eleştirilmiştir. Ayetullah Hameni, Siyonist rejimle başa çıkmanın tek yolunun direniş olduğunu belirterek silahlı mücadelenin Batı Şeria’ya da taşınması gerektiğini söylemiştir.

Muhafazakarların ve radikallerin hamasi tepkileri bir yana, Ruhani hükümetinin dengeli bir politika izlemeye çalıştığı görülmektedir. ‘İtidalli dış politi- ka’ ilkesini sürdüren Cumhurbaşkanı ve Dışişleri Ba- kanlığı’ndan gelen açıklamalarda ‘diplomatik’ bir dil kullanılarak ‘dünyanın sessizliği eleştirilmiş ve İran’ın ‘Gazze halkı’nın yanında olduğu belirtilmiştir. Bu- nun yanında İran makamları, İsrail saldırılarının kı- nanması, durdurulması ve Gazze’ye insani yardım ulaştırılması için birtakım girişimlerde bulunmuş- tur. Bu çerçevede Bağlantısızlar Hareketi’nin Filistin Komitesi Tahran’da toplantıya çağrılmış; bazı bölge ülkelerinin liderleriyle telefon görüşmeleri yapılmış; çeşitli uluslararası örgütlere mektuplar gönderilerek “Filistin’e yönelik İsrail saldırılarının” durdurulması için girişimlerde bulunulması istenilmiştir.
İran hükümetinin dengeli tutumunun arkasın- da Batı ile ilişkilerde gelinen noktanın korunması ve müzakerelerin sürdürülmesi arzusu etkili olmaktadır. İtidalli dış politika çerçevesinde Ruhani hükümetinin söylem ve eylemlerinde İsrail karşıtlığının tonunun bi- linçli olarak azaltılması, söz konusu dengeli tutumun arkasındaki sebeplerden biridir. Buna rağmen, ideolo- jik yapı ve bölgedeki jeopolitik dengeler değişmediği sürece İran’ın Filistin politikasında kayda değer bir değişiklik olmayacaktır. Filistin meselesinin çözüm- süzlüğü ve bölgedeki her gerilim, ‘direniş ekseni’nin öne çıkmasına ve dolayısıyla İran’ın direniş hareketleri üzerindeki etkisinin artmasına neden olmaktadır. Fi- listin meselesi İran için sadece direniş merkezi değil, Arap ve İslam dünyasında güç ve prestij kaynağı; düş- manları İsrail ve ABD’ye karşı ileri karakol; Batı ile ilişkilerinde önemli bir pazarlık unsurudur.

Yrd. Doç. Dr., Yıldırım Beyazıt Üniversitesi 
Ortadogu Analiz, Eylül-Ekim Cilt: 6 Sayı: 64

http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/2014930_8bayramsinkaya.pdf

İRAN-P5+1 MÜZAKERELERİ: TEMKİNLİ VE İYİMSER

İRAN-P5+1 MÜZAKERELERİ: TEMKİNLİ VE İYİMSER Cenevre’de imzalanan ve 20 Ocak 2014’te hayata geçirilen Ortak Eylem Planı çerçevesinde güven artırıcı önlem olarak İran’ın nükleer faaliyetleri nispeten yavaşlatılmış ve nükleer tesislerdeki denetimler artırılmış, buna karşılık İran üzerindeki yaptırımlar biraz hafifletilmiştir. Diğer yandan, Eylem Planı çerçevesinde öngörülen altı aylık süre bitmeden, yani 20 Temmuz 2014’e kadar nükleer anlaşmazlığa nihai çözüm bulmak amacıyla müzakereler yürütülmektedir. Bayram SİNKAYA 2 2 Temmuz-Ağustos Cilt: 6 Sayı: 63

İran’ın nükleer programı üzerindeki tartışmalar, uzun bir süreden beri uluslararası kamuoyunun gündeminde önemli bir yer tutmaktadır. Temel leri 1970’lerde atılan bu program, 2002’de uranyum zenginleştirme çalışmalarına başlanılmasıyla birlikte yeni bir aşamaya girmiştir. ABD ve İsrail başta olmak üzere bir grup devlet, bu programın nihai hedefinin nükleer silah yapmaya dönük olduğunu, dolayısıyla nükleer yayılmanın önlenmesini amaçlayan NPT re- jimini ihlal ettiğini ileri sürmektedir. Buna karşılık İran, nükleer çalışmalarının barışçıl olduğunu belir- terek NPT çerçevesinde silahlanma dışında her türlü nükleer faaliyetin uluslararası hukuk tarafından ta- nınan bir hak olduğunu savunmaktadır. Fakat NPT rejimi çerçevesinde nükleer programların gözetimini yapan Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), İran’ın nükleer programındaki bazı belirsizliklerden dolayı bu programın tamamen barışçıl olduğunu te- yit edemeyeceğini rapor etmektedir.

Başlangıçta İran ile AB Üçlüsü (İngiltere, Fransa, ve Almanya) arasında yürütülen müzakerelerde so- runa kalıcı çözüm bulunamamış, anlaşmazlık Şubat 2006’da UAEA kararıyla BM Güvenlik Konseyi’ne sevk edilmiştir. Güvenlik Konseyi ise İran aleyhine bir dizi yaptırım kararı -1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) ve 1929 (2010)- almıştır. BM yaptırımlarına ilaveten ABD ve AB, İran’ın nükleer programını, silahlanma prog- ramlarını, enerji kaynaklarını ve finansal sistemini hedef alan yaptırımlar uygulamaya başlamıştır. İran ise nükleer programına kararlı bir şekilde devam et- miş, yeni nükleer tesisleri devreye sokmuş ve nihayet yüzde 20 civarında uranyum zenginleştirerek nükle- er yakıt döngüsünü tamamlamayı başarmıştır.

Söz konusu anlaşmazlığın diplomatik yollardan çözümü için İran ile P5+1 ülkeleri (Güvenlik Kon- seyi’nin beş daimi üyesi ve Almanya) arasında zaman zaman görüşmeler yapılmış, ancak 23 Kasım 2013’te Cenevre’de varılan anlaşma ile kısmen olumlu bir a- dım atılabilmiştir. Yıllar sonra tarafların imzaladığı bu ilk anlaşma, gerek İran’ın nükleer tarihinde gerekse İran–ABD ilişkilerinde dönüm noktalarından biridir. Yaptırımların İran üzerindeki etkisinin giderek art- ması, İran’ın nükleer programında önemli bir mesa- fe almış olması ve nükleer programının yaptırımlara rağmen etkili bir şekilde ilerlemesi ve İran’a karşı güç kullanma ihtimalinin azalması, ABD ve müttefikleri- nin müzakere masasına oturmasında etkili olmuştur. Nihayet hem ABD Başkanı Barak Obama’nın hem de Haziran 2013’te Cumhurbaşkanı seçilen Hasan

Ruhani’nin diplomasi ve diyalogu öne çıkaran yaklaşımları Cenevre’de mutabakata varılmasını sağlamıştır.

Cenevre’de imzalanan ve 20 Ocak 2014’te hayata geçirilen Ortak Eylem Planı çerçevesinde güven ar- tırıcı önlem olarak İran’ın nükleer faaliyetleri nispe- ten yavaşlatılmış ve nükleer tesislerdeki denetimler artırılmış, buna karşılık İran üzerindeki yaptırımlar biraz hafifletilmiştir. Diğer yandan, Eylem Planı çer- çevesinde öngörülen altı aylık süre bitmeden, yani 20 Temmuz 2014’e kadar nükleer anlaşmazlığa nihai çö- züm bulmak amacıyla müzakereler yürütülmektedir.

Müzakere Düzlemleri

Halihazırda İran’ın nükleer müzakerelerinin üç ayrı düzlemde yürütüldüğü görülmektedir. Birincisi İran ile UAEA arasındaki görüşmelerdir. Esas itibariy- le İran Nükleer Güvenlik Anlaşması’nın uygulanma- sının denetiminden sorumlu olan UAEA’ya, BM Gü- venlik Konseyi’nin ilgili kararlarının uygulanmasının denetimi görevi de verilmiştir. Ajans, son olarak taraf- ların talebi ve UAEA Yönetim Kurulu’nun onayıyla ‘Ortak Eylem Planı’nın uygulanmasıyla ilgili nükleer faaliyetlerin izlenmesi ve denetlenmesi görevini üst- lenmiştir. Ajans bu çerçevede üç aylık periyotlarla dü- zenli raporlar hazırlamaktadır. Teknik bir kurum olsa da kendisine verilen ilave görevler nedeniyle Ajansın hazırladığı raporlar, siyasi görüşmeleri etkilemektedir.
UAEA’nın raporlarında uzun bir süre nükleer tesislerin ve faaliyetlerin denetimi ve bilgi paylaşımı hususunda İran hükümetinin yeterli düzeyde işbirliği yapmadığından şikayet edilmiştir. Ruhani’nin işbaşı- na geldiği Ağustos 2013’ten beri İran ile Ajans ara- sındaki işbirliğinin arttığı görülmektedir. UAEA’nın 23 Mayıs’ta açıklanan son raporunda bu konudaki iyileşmeler not edilmiştir. Aynı raporda İran’ın yüzde 20 zenginleştirdiği uranyum stoğunu önemli ölçüde azalttığı ve Kasım ayındaki anlaşmadan beri yüzde 5’in üzerinde zenginleştirme yapmadığı belirtilmiş, dolayısıyla Cenevre Anlaşması’ndaki yükümlülük- lerini yerine getirdiğine işaret edilmiştir. Fakat aynı raporda İran’ın BM Güvenlik Konseyi’nin ilgili ka- rarlarını yerine getirmediğine değinilmiştir. Ayrıca, İran’da nükleer başlık geliştirme çalışmaları dahil askeri kurumlarla bağlantılı açıklanmamış faaliyetle- rin varlığı ihtimalinden şüphe edildiği belirtilmiştir. İran’ın bildirilmiş nükleer tesislerdeki materyalin a- macına uygun kullanıldığı, fakat ‘bildirilmemiş nük- leer malzeme ve faaliyet olmadığına dair güvenilir deliller’ olmadığından İran’daki bütün nükleer ma- teryalin barışçıl faaliyetlerde kullanıldığı sonucuna varılamadığı’ ifade edilmiştir.

İran nükleer müzakerelerinin yürütüldüğü ikinci düzlem, İran ile P5+1 arasında, esas itibariyle siyasi pa- zarlıkların yapıldığı çok taraflı görüşmelerdir. Bu mü- zakereler uzmanlar ve kıdemli diplomatlar düzeyinde P5+1 adına AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Catherine Ashton ile İran Dışişleri Bakanı M. Cevad Zarif arasında yürütülmektedir. Bu zamana kadar sonuncusu 16 Haziran 2014’te olmak üzere beş tur müzakere yapılmış, fakat 20 Temmuz’a kadar nihai çözüme varılması hedeflenen müzakere- lerden henüz olumlu bir sonuç alınamamıştır.

Müzakerelerin yürütüldüğü üçüncü düzlem ise P5+1 ülkeleri ile İran arasındaki ikili görüşmeler- dir. Bu çerçevede nükleer anlaşmazlıktaki kilit rolü nedeniyle özellikle ABD ile İran arasındaki açık ve gizli görüşmeler önem arz etmektedir. Nitekim, Ru- hani’nin işbaşına gelmesinden kısa bir süre sonra O- man’ın başkenti Muskat’ta başlayan ABD-İran gizli görüşmelerinin Cenevre Anlaşması’nın önünü açtığı iddia edilmektedir. Viyana’da yapılan beşinci tur mü- zakerelerden önce İranlı ve Amerikalı üst düzey dip- lomatlar, Dışişleri Bakan Yardımcıları Abbas Arakçı ile Williams Burns 10 Haziran’da Cenevre’de görüş- müştür. Çok taraflı görüşmelerden sonuç alınamadı- ğı durumlarda bu tür ikili görüşmelerin daha etkili olması beklenmektedir. İkili müzakerelerin tarafların sadece nükleer meseleyi ele aldıkları bir görüşme mi veya İran-ABD ilişkilerinin bütün boyutlarıyla ele alındığı büyük bir pazarlık mı olduğu hususu ilgili çevrelerde büyük bir merak uyandırmıştır. Fakat iki devlet arasındaki sorunların oldukça kompleks olma- sı, buna karşılık nükleer meselenin diplomatik yol- lardan çözümü için taraflar üzerinde zaman baskısı olması nedeniyle bu görüşmelerin nükleer konularla sınırlı olduğu düşünülmektedir. Nitekim taraflar ara-

sında zaman zaman belirli bir meselenin ele alındığı sınırlı görüşmeler yapıldığı bilinmektedir.

Müzakere Başlıkları

Çok taraflı müzakereler görünürde P5+1 ile İran arasında olsa da nükleer anlaşmazlıkta başı çekenler ABD, Almanya, Fransa ve İngiltere’nin içinde olduğu Batılı ülkelerdir. Dolayısıyla esas müzakereler ‘Batı’ ile İran arasında yürütülmektedir. Batı’nın müzakereler- dekiamacı,İran’ınnükleerprogramınınbarışçıkulla- nım çerçevesinde tutulması ve silaha dönüşmemesinin garanti edilmesidir. Bu doğrultuda ABD ve müttefik- leri, Güvenlik Konseyi’nin ilgili kararlarında da ifade edildiği üzere İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyet- leri ile yakıt dönüştürme çalışmalarını durdurmasını; Arak’taki Ağır-Su Nükleer Reaktörü İnşasını durdur- masını; Nükleer Denemelerin Kapsamlı Yasaklan- ması Antlaşması ile Nükleer Güvenlik Anlaşması Ek Protokolü’nü onaylamasını ve UAEA ile tam işbirliği yapmasını istemektedir. İran ise kendi nükleer progra- mının ‘barışçı’ olduğu iddiasından hareketle nükleer haklarının tanınmasını; nükleer çalışmaları üzerindeki bütün kısıtlamalar ile bu faaliyetler nedeniyle İran’a uygulanan yaptırımların kaldırılmasını ve nükleer dosyasının BM Güvenlik Konseyi’nin gündeminden çıkarılarak UAEA’ya geri gönderilmesini istemektedir.
Cenevre Anlaşması ile gelinen noktada Batılı ülke- lerin, İran’ın uranyum zenginleştirme hakkını dolaylı olarak kabul ettikleri görülmektedir. Zira artık İran’ın uranyum zenginleştirmesi değil, zenginleştirme düze- yi ile Natanz ve Fordo’daki uranyum zenginleştirme tesislerinde ne kadar santrifüj bulunacağı tartışılmak- tadır. Zenginleştirme faaliyetini dolaylı olarak kabul eden ABD ve müttefikleri, İran’ın kısa zamanda silah yapma (break-out) kapasitesine erişmesini engelle- mek için zenginleştirme düzeyinin sınırlanmasını ve santrifüj sayısının 20 binden 5 binin altına indiril- mesini talep etmektedir. İran ise ileride inşa etmeyi planladığı reaktörlerin devreye girmesiyle birlikte 50 bin civarında santrifüje ihtiyaç duyacağı gerekçesiyle bu talebe karşı çıkmaktadır. İran’ın nükleer kapasitesi ile ilgili en çok tartışılan konulardan birisi de Arak’ta inşa edilen ağır-su reaktörünün akıbetidir. Batılı ül- keler, faaliyete geçtiği zaman silah yapımına elverişli plütonyum üretileceği gerekçesiyle bu reaktörün ha- fif-su reaktörüne dönüştürülmesini istemektedir.
Müzakerelerdeki önemli tartışmalardan birisi de İran’ın nükleer faaliyetleri üzerindeki kısıtlamaların müddeti üzerindedir. Batılılar İran’ın break-out ka- pasitesine ulaşmasını engellemek için kısıtlamaların uzun süreli olması hususunda ısrar ederken İran bu tür tedbirlerin nükleer haklarını ihlal ettiğini, dolayı- sıyla en kısa sürede bütün kısıtlamaların kaldırılması gerektiğini savunmaktadır. Müddet ile ilgili bir baş- ka anlaşmazlık konusu ise yaptırımların kaldırılması takvimine ilişkindir. İran bu konuda net bir takvim konulmasını istemekte fakat Batılılar yaptırımların kaldırılmasını uygulamanın denetlenmesine bağlama- ya ve uzun bir zamana yaymaya çalışmaktadır.

En önemli anlaşmazlık konusu ise İran’ın ba- listik füze programıdır. İran’ın füze programın- dan duydukları kaygıyı sık sık dile getiren ABD ve müttefikleri, nihai anlaşmanın füze programını da kapsamasını ve bu program üzerinde bazı tedbirler uygulanmasını savunmaktadır. İran ise füze prog- ramının nükleer müzakerelerin dışında tutulması- nı istemektedir. Bu hususta İran Rehberi Ayetullah Hamaney de devreye girerek ‘Batılıların’ bu yöndeki beklentisinin ‘saçma ve ahmakça’ olduğunu söylemiş ve Devrim Muhafızları’nın füze geliştirme ve üretme çalışmalarını hızlandırmasını istemiştir.

Temkinli ve İyimser Bir Müzakere Süreci

Nükleer müzakerelerden bu zamana kadar net bir sonuç alınamamış olsa da taraflar iyimserlikle- rini muhafaza etmektedir. Bazı alanlarda ilerleme kaydedilmişse de müzakerelerde ‘her konuda anlaş- ma olmadıkça hiçbir anlaşma olmayacak’ prensibi nedeniyle tarafların açıklama yapmaktan çekindikleri görülmektedir. Tarafların açıklama yapmaktan kaçın- maları, müzakere sürecinin ‘dış’ faktörlerden olumsuz etkilenmesini önleyecek bir tedbir olarak da görüle- bilir. Nitekim, gerek İran içinde gerekse Batı kamu- oyunda müzakere sürecine karşı giderek yükselen bir muhalefet görülmektedir.

Ruhani yönetiminin yapıcı söylemlerinin ve po- litikalarının müzakere sürecinde nükleer programın şeffaflaştırılması ve denetimlerin etkinleştirilmesi hususlarında anlaşmaya varılmasını kolaylaştırması muhtemeldir. Bununla birlikte İran’ın nükleer kapa- sitesi, nükleer program üzerindeki kısıtlamaların ve yaptırımların kaldırılmasının takvime bağlanması ve nihai anlaşmanın kapsamı -füze programının dahil e- dilip edilmemesi- hususlarında anlaşmazlıkların çetin olduğu görülmektedir. Nitekim, bu denli komplike bir konuda altı ay gibi kısa bir sürede net ve hızlı so- nuçlar alınması ihtimali oldukça zayıftır. Bu nedenle, Cenevre Anlaşması’nın bir dönem daha uzatılması ve müzakerelere devam edilmesi beklenmektedir.

Yrd. Doç. Dr., Yıldırım Beyazıt Üniversitesi 

http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/2014714_bayramsinkaya.pdf

تاریخ انتشار:شنبه 19 بهمن 1392      17:4

بایرام سین کایا

دیدار نخست وزیر ترکیه اردوغان از ایران:

فصلی جدید در روابط ایران و ترکیه

یادداشتی از دکتر بایرام سین کایا، دانشگاه ییلدیریم بیازیت، گروه روابط بین الملل - سی ام ژانویه 2014.

مترجم: مقصود عهدی

دیپلماسی ایرانی: نخست وزیر ترکیه رجیب طیب اردوغان در 28 و 29 ژانویه 2014 دیداری رسمی از تهران به عمل آورد. این دیدار از جهت توسعه روابط ترکیه و ایران و در پی بروز سردی روابط در سال های اخیر در پی دلایل متعدد پیچیده، نقطه ای تازه قلمداد می شود.

از این دیدگاه، در دیدار اردوغان از تهران سردی روابط طرفین و وجود موانع مستعد در توسعه روابط طرفین مورد بحث گذاشته شد.

نکات مشترک در روابط دو طرفه: کمیته همکاری دوجانبه در عالی ترین سطح

همراهان نخست وزیر ترکیه  دراین دیدار رسمی احمد داوود اوغلو وزیر امور خارجه، تانر ییلدیز وزیر انرژی و وزیراقتصاد نیهات زیبک بودند. در این سفر اردوغان با رهبر جمهوری اسلامی ایران آیت الله علی خامنه ای، رئیس جمهور حسن روحانی و معاون اول اسحاق جهانگیری ملاقات کرد. در این ملاقات موضوعاتی چون روابط دوجانبه، مدیریت بحران های منطقه ای، نگرانی های مشترک طرفین در راستای منابع تهدیدات منطقه ای و احتمال افزایش تجارت طرفین تا سال 2015 به سقف سی میلیارد دلار مطرح گردید. ماحصل این دیدار عقد سه قرارداد و یک اعلامیه مشترک بود ( قرارداد ها شامل تفاهم نامه تشکیل کمیته تجاری مشترک بین طرفین، تفاهم نامه تجاری ترجیحی و تفاهم نامه همکاری بین آژانس خبری ایران (ایرنا) و آنادولی آژانس است).

مهمترین نتیجه ملاقات رئیس جمهور روحانی و اردوغان در کنار تشکیل کمیته همکاری در بالاترین سطح، امضای بیانیه سیاسی مشترک بود. در 10 سال اخیر هر دو کشور علی رغم توسعه قابل ملاحظه روابط متقابل، از پتانسیل های جایگزین فراوانی برای توسعه هر چه بیشتر روابط برخوردار بودند. برجسته شدن همکاری های هر چه بیشتر سیاسی بین ترکیه و ایران در چارچوب کمیسیون همکاریهای استراتژیک در عالی ترین سطوح(یکی از مهمترین ابزارهای سیاست خارجی ترکیه) که قبلا با کشورهای زیادی این تفاهم نامه امضا شده است، قبلا موضوع بحث قرار نگرفته بود. فلذا با وجود علاقه مندی رهبران ایران به همکاری های منطقه ای با ترکیه، رهبران ترکیه به این علاقه مندی تمایل مثبت نشان نداده بودند.

برخورد محتاطانه اینچنینی ترکیه با ایران قبل از هر چیز ناشی از دو علت است: یکی از این عوامل وجود تنش در روابط بین ایران غرب و مخصوصا آمریکا بود.از یک طرف تنش های حاصل از برنامه هسته ای ایران و از طرف دیگر سیاست خارجی رادیکال در دولت محمود احمدی نژاد که منجر به منزوی شدن هر چه بیشتر ایران در سیستم بین المللی شده بود، همراهی ترکیه با ایران را دشوار می ساخت. دومین دلیل برخورد محتاطانه دولتمردان ترکیه با ایران برداشت های متفاوت نسبت به بعضی از سیاست های منطقه ای ایران بود. ترکیه که خواهان استقرار و ثبات در منطقه بوده و همراه با آن در کنار روند لیبرالیزه شدن تدریجی اقتصاد و سیاست در منطقه، سیاست خارجی ایران در منطقه مخصوصا در کشورهایی هم چون عراق، لبنان و سوریه را تفکری در راستای برهم زدن ثبات در منطقه تلقی می کرد و در نتیجه  در راستای بازیگری در مسائل منطقه از ایران دور شده بود.

در این راستا روی کار آمدن دولت جدید در ایران به رهبری حسن روحانی و در پیش گرفتن سیاست دیپلماسی و همکاری در عرصه بین المللی به جای برخورد قهرآمیز در سیاست خارجی، ترکیه را بیش از پیش به ایران نزدیک گردانید. روحانی در کنار اخذ رویکرد سازش با غرب در مسئله هسته ای و شفاف سازی در این حوزه و توسعه هر چه بیشتر روابط با همسایگان در منطقه، از سوی ترکیه نیز جوابگویی های مثبتی را دریافت کرد. در راستای نزدیکی طرفین به هم تشکیل کمیته همکاری مشترک در سطوح بالا به موضوع روز تبدیل شده که نشانگر نیت اصلی هر دو طرف در توسعه روابط دوجانبه در یک چارچوب مشخصی است.

طبقه بندی وعقلایی شدن روابط تهران – آنکارا

توسعه روابط تهران و آنکارا در سایه چنین تحولاتی به معنای حل تمامی مسائل فی مابین و مخصوصا به معنای برطرف شدن اختلاف نظر طرفین در قبال مسائل منطقه ای نیست. علی رغم مسائل موجود و اختلاف نظر طرفین، توسعه روابط دو طرفه بیشتر به معنای تایید دوباره حاکم شدن روح منطق و رویکرد عقلایی در روابط طرفین و طبقه بندی مسائل پیش روی آنها است. کسب رویکرد منطقی و همچنین طبقه بندی روابط دوطرفه از اوایل سال 2000میلادی شروع شد. توسعه روابط با رویکرد منطقی و عقلی سبب از میان برداشتن نقاط اختلاف برانگیز شده و زمینه های مشترک و مستعد همکاری بین هر دو طرف را سامان خواهد بخشید. تقسیم بندی حوزه های همکاری نیز به معنای مدیریت روابط دوطرفه در تمامی حوزه ها است. به عبارتی به معنای مدیریت جداگانه محورهای همکاری در حوزه های مختلفی چون سیاسی، امنیتی، فرهنگی و اقتصادی از یک طرف و از طرف دیگر نیز حوزه های همکاری در سطوح مسائل منطقه ای است. متعاقبا نیز درسایه تقسیم بندی و مدیریت حوزه های همکاری مختلف، اختلاف در یک حوزه سبب برهم خوردن روابط درسایر زمینه ها نیز نخواهد گردید.

هم چنان که در این زمینه  در سالهای اخیر شاهد وقایع ایی تایثر گذار در روابط تهران – آنکار هستیم. زیرا با مروری بر گذشته، گسترش رادارهای آمریکایی در چارچوب استقرار سپر دفاع موشکی ناتو در خاک ترکیه در سال 2011، استقرار سیستم دفاع موشکی پاتریوت در مرز ترکیه – سوریه در راستای اتفاقات روی داده در سوریه و عراق، روابط آنکارا – تهران را با یک تهدید جدی مواجه ساخت. جالب است که در حین این چنین سردی روابط بین تهران و آنکارا، حجم مبادلات تجاری رکورد شکسته و در سال 2012 به مرز 22 میلیارد دولار رسید. این موفقیت نشانگر برخورداری از پتانسیل بالا در هر دو طرف جهت توسعه هر چه بیشتر روابط است.

موانع مستعد در توسعه روابط ایران – ترکیه

در ماه های اخیر ترتیب یک دیدار رسمی از ترکیه از سوی رئیس جمهور ایران حسن روحانی نیز بسیار محتمل است. در چارچوب این ملاقات نیز احتمال عقد قراردادهای تازه ای نیز می رود. در مسیر توسعه روابط دو کشور در کنار این تحولات و با توجه به حاکم شدن روح منطق و عقل و مجزا کردن حوزه های مختلف همکاری در روابط  دو طرفه، موانع مستعدی نیز وجود دارد. قبل از هر چیز با توجه به محتاط بودن طرفین در چارچوب ملاقات های متقابل درسطوح بالا، تقویت حس همکاری و اعتماد طرفین ضروری بوده و قبل از آن وجود یک سری از تفاهم نامه ها الزامی است. اما باید گفت که در راستای اجرای تفاهم نامه ها طرفین با یکسری از مشکلات مواجه خواهند شد. اگر چه این مشکلات می تواند در قالب های فنی و یا بوروکراتیکی ظاهر گردد اما مشکل اساسی ناشی از عدم وجود اراده سیاسی قوی در جهت توافق نهایی است. تفاهم نامه های امضاء شده بین طرفین نیز با مشکلات متعددی مواجه است. به عنوان مثال اهداف ترکیه در ایران در سال 2007 در جهت روی آوردن، اکتشاف، بهره وری و بازاریابی از گاز طبیعی ایران بعد از مدت زمان طولانی مذاکره به فراموشی سپرده شد. هم چنان که امضای موافقت نامه تجاری ترجیحی در پی سفر اردوغان به ایران، چندین سال موضوع بحث روز بود. حتی علی رغم امضای این تفاهم نامه در پی سفر رئیس جمهور عبدالله گل به ایران در سال 2011، این تفاهم نامه حال حاضر شکل واقعی به خود می گیرد.

یکی دیگر از عوامل مستعد تبدیل شدن به مانع  درزمینه همکاری طرفین، از دست دادن قدرت رئیس جمهور ایران حسن روحانی است. همان طور که در بالا ذکر شد با تغییر رویکرد ایران در سیاست خارجی بدنبال روی کار آمدن حسن روحانی، جایگزین های ترکیه نسبت به ایران رنگ باخته است. نزدیکی بجای ترکیه به ایران در این برهه را می توان یک گام در جهت حمایت معنوی و تشویق دولت روحانی از جانب ترکیه نیز تحلیل کرد. فقط از بعد توازن سیاسی، ظرفیت و آینده سیاسی دولت روحانی در بعدی وسیع در زمینه حل مسئله هسته ایران، به عملکرد و موفقیت آن بستگی دارد. شکست روحانی در این زمینه نیز می تواند به تغییر تعادل سیاسی در این سبب گردد. متعاقبا نیز با توجه به این موضوع، تغییرات به وجود آمده تازه در قدرت سیاسی و سیاست خارجی ایران می تواند باعث بوجود آمدن مشکلات تازه ای در روابط ایران و ترکیه گردد.

منبع متن اصلی : مرکز تحقیقات استراتژیک خاورمیانه

(Orsam)

http://www.orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=4931

http://www.irdiplomacy.ir/fa/page/1928460/%D9%81%D8%B5%D9%84%DB%8C+%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF+%D8%AF%D8%B1+%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7+%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86+%D9%88+%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87.html

Türkiye-İran siyasi ilişkilerinde son nokta

Al Jazeera Turk, Görüş, 10 Haziran 2014

Bayram Sinkaya

Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın 28-29 Ocak 2014 tarihlerinde Tahran’a yaptığı üst düzey ziyaretten kısa bir süre sonra İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün davetlisi olarak 9-10 Haziran 2014 günlerinde Ankara'ya resmi bir ziyaret gerçekleştirdi. Bu ziyaret sırasında Ruhani'ye 7 Bakan, İran Merkez Bankası Başkanı ve 100'den fazla işadamı eşlik etti.

Böylesi üst düzey ziyaretlerin yanı sıra, iki ülke arasında bakanlar düzeyinde karşılıklı ziyaretler zaten hiç aksamıyor. Ruhani’nin işbaşına geldiği 3 Ağustos 2013’ten bu yana, Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğluile İranlı mevkidaşı Cevad Zarif çeşitli vesilelerle defalarca bir araya geldiler. İkili temaslardaki bu yoğunluk, Türkiye-İran ilişkilerinde yeni bir yakınlaşmanın işareti olarak okunabilir.

Ruhani'nin İran’da Haziran 2013’te düzenlenen seçimlerde cumhurbaşkanlığına seçilmesi, Ankara-Tahran yakınlaşmasında çok etkili bir faktör. Ruhani’nin selefi Mahmud Ahmedinecad dönemindeki İran dış politika söylem ve uygulamaları, Türkiye'de Orta Doğu siyasetini ‘istikrarsızlaştırıcı’ bir unsur olarak algılandı. Zaten Suriye ve Irak gibi bölgesel krizler üzerinden Türkiye-İran ilişkileri olumsuz etkilenmeye başlamıştı. Böyle bir ortamda Ruhani'nin işbaşına gelmesi ve dış politikada itidalli bir söylem kullanıp bölgesel istikrarı öne çıkarması, Ankara'da memnuniyetle karşılandı. İlişkilerin ilerletilmesi ve bölgesel sorunların çözülmesinde Ruhani yönetimi, potansiyel bir ortak olarak görüldü.

Ruhani'nin itidalli dış politika söylemi ve bu söylemin birçok çevrede karşılık bulması, Ankara-Tahran ilişkilerinde dış faktörlerin olumsuz etkilerini azaltmaya başladı. Ayrıca Ruhani'nin uluslararası ilişkiler anlayışında ‘kazan-kazan’ yaklaşımının öne çıkması, bölgesel istikrar ve karşılıklı bağımlığın öneminin vurgulanması, ekonomik ve kültürel ilişkilere öncelik verilmesi gibi hususlar İran’ın dış politikasını Türkiye'ninkine yaklaştırdı. İki komşu ülkenin dış politika prensiplerindeki bu yakınlaşma, Ankara-Tahran yakınlaşmasını da beraberinde getirdi.

Ruhani’nin Ankara ziyaretinin önemi

Ruhani’nin ziyareti, iki ülke liderleri tarafından ‘tarihi bir ziyaret’ ve ‘yeni bir dönemin başlangıcı’ olarak nitelendirildi. Komşu bir devletin liderinin olağan ziyaretini, ikili ilişkilerde dönüm noktası yapan başlıca iki husustan bahsedilebilir:

1) Uzun bir aradan sonra ilk defa Ankara’ya, İran’dan ‘cumhurbaşkanı düzeyinde’ resmi bir ziyaret gerçekleştirildi. Ruhani’nin selefleri Ahmedinecad ve Muhammed Hatemi çeşitli vesilelerle Türkiye’ye, esasen İstanbul’a gelmişlerdi. Ama Ankara’ya resmi bir ziyaret düzenlenmemişti.

2) Ziyaret sırasında Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi (YDİK) hayata geçirildi ve ilk toplantısı yapıldı.Başbakan Erdoğan ve İran Cumhurbaşkanı Ruhani başkanlığında ve iki ülkeden çok sayıda Bakan’ın katılımıyla gerçekleştirilen YDİK, adeta ‘ortak bakanlar kurulu’ olarak addedilen bir girişim. Tarafların ileriye yönelik işbirliği projelerinin tartışılıp karara bağlandığı bu platform, aynı zamanda iki ülke ilişkilerinde uygulamada karşılaşılan sorunlar için üst düzey bir çözüm yeri olarak değerlendiriliyor.

Suriye ve Irak başta olmak üzere bölgede son dönemde kaydedilen gelişmelerin ardından, Orta Doğu’nun en etkili iki aktörünün bir araya gelmesi nedeniyle de Ruhani’nin Ankara ziyaretine özel bir önem atfediliyor. Son aylarda giderek artan sayıda gözlemci, Türkiye ile İran'ın işbirliğinin, Suriye meselesinin çözümünde etkili bir rol oynayabileceğini ileri sürüyor. Dolayısıyla, Ankara ile Tahran’ın bölgesel sorunlarda ortak politika geliştirip geliştiremeyecekleri hususu ciddi bir merak konusu.

“Ankara ile Tahran arasındaki görüş ayrılıklarının en sert olduğu mesele, şüphesiz Suriye İç Savaşı olarak beliriyor. Hatta iki ülkenin Suriye sorununa çözüm önerileri ve politikalarının, karşıtlık arz ettiği dahi söylenebilir.”

Bayram Sinkaya

İkili ilişkilerin derinleştirilmesi, bölgesel meselelerde istişare

"Tarihi" addedilmesine rağmen Ruhani'nin Ankara ziyaretinin, sonuçları itibarıyla ilk bakıldığında, ziyaret öncesinde artan beklentileri karşılamadığı açıkça görülüyor. İmzalanan belgeler ve kamuoyuna yapılan açıklamalardan anlaşıldığı kadarıyla, Türkiye-İran ilişkilerini ‘ileriye’ taşıyacak yeni adımlar atılmadı. İran'dan ithal edilen doğalgazın fiyatındaki anlaşmazlık, Türk nakliyecilerin İran'da karşılaştığı problemler gibi belli başlı bazı sorunlar da tam anlamıyla çözülemedi.

Ankara ile Tahran’ın iyi ilişkileri ve işbirliği arayışının 10 yılı aşkın geçmişi var. Bu süre zarfında, tarafların işbirliğinin siyasi ve hukuki altyapısı hazırlandı. Türkiye-İran ilişkilerindeki temel sorun; yeni adımların atılmaması değil, önceden atılan adımların uygulanmasında karşılaşılan güçlüklerdir. Başka bir tabirle, iki ülke ilişkilerinin genişletilmekten ziyade derinleştirilmesi gerekir.

Ruhani’nin ziyareti, Ankara ve Tahran hükümetlerinin de iki ülke ilişkilerini derinleştirme kararlılığını gösterdi. Ziyaret sırasında, daha önce imzalanan anlaşmaların hayata geçirilmesi ve uygulamada karşılaşılan sorunların çözülmesi üzerinde duruldu.

Erdoğan ve Ruhani yönetimleri, ikili ilişkileri derinleştirmeye çalışırken bölgesel meseleleri de istişare etmeye önem veriyorlar. Türkiye ile İran’ın bölgesel düzeyde asgari müştereklerde - bölgesel barış ve istikrarın tesis edilmesi, bölge ülkelerinin geleceğine kendi halklarının karar vermesi ve bölgede yükselen aşırıcılık tehdidiyle mücadele edilmesi - mutabakata vardıkları anlaşılıyor. Bununla birlikte, tarafların Orta Doğu’daki bazı sorunlar karşısında aldıkları pozisyon farklılıklarını kısa sürede gidermelerinin çok zor olduğu gerçeği de bir köşede duruyor.

Ankara ile Tahran arasındaki görüş ayrılıklarının en sert olduğu mesele, şüphesiz Suriye İç Savaşı olarak beliriyor. Hatta iki ülkenin Suriye sorununa çözüm önerileri ve politikalarının, farklılıktan ziyade karşıtlık arz ettiği dahi söylenebilir. Bu minvalde tarafların pozisyonlarını koruduğu; Ruhani yönetiminin, İran'ın Suriye politikasında bir değişikliğe gitmeye yanaşmadığı ortaya çıktı. Bununla beraber ilişkilerin rasyonelleşmesi ve kompartmanlaşması çerçevesinde, bölgesel meselelerdeki görüş ayrılıklarının ekonomik ilişkileri olumsuz etkilememesi için gayret etme kararlılığı ortaya konuldu.

Türk ve İranlı yetkililer, başta Suriye olmak üzere, Orta Doğu’nun yakıcı sorunlarına dair görüş ayrılıklarının ikili ilişkilerde krize dönüşmesini önlemek ve çözüme katkıda bulunmak amacıyla istişare yollarının açık tutulmasına önem veriyorlar.

Öyle ki, tarafların, Dışişleri Bakanlığı Müsteşarları düzeyinde üç ayda bir toplanıp bölgesel gelişmeleri değerlendirmeleri kararlaştırıldı. Bu bağlamda Türkiye ile İran arasında orta düzeyli bir mekanizma kuruldu. Söz konusu mekanizma dahilinde, Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı Feridun Sinirlioğlu, Mart 2014’de Tahran'a gitmiş; İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Hüseyin Amir-Abdullahiyan ise 3 Haziran 2014’te Ankara'ya gelmişti.

YDİK’in kurulmasıyla, Ankara ile Tahran arasında üst seviyede bir istişare mekanizması oluşturulmuş oldu. Bu suretle Türkiye-İran ilişkileri, siyasi açıdan gidebileceği en ileri noktaya ulaştı. Türkiye ile İran’ın yapısal farklılıkları, farklı siyasi tercihleri, farklı ittifak ilişkileri ve ulusal çıkarlarındaki ayrışmaları yüzünden iki ülkenin siyasi ilişkilerinin, kısa ve orta vadede daha ileriye gidebilme ihtimali az.

Gelinen aşamadan sonra Türkiye-İran ilişkilerinin derinleştirilmesi, bu doğrultuda iki ülke arasındaki anlaşmaların uygulanmasında karşılaşılan sorunların ivedilikle çözülmesi, ticari ilişkiler ile halklar arasındaki bağların geliştirilmesi beklenmelidir. Türk ve İranlı siyasetçilerin, esasen bu alanların önünü açmaya yoğunlaşmaları, en rasyonel yaklaşım sayılabilir. 

Bayram Sinkaya, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi.

Twitter'dan takip edin: @bsinkaya

http://www.aljazeera.com.tr/gorus/turkiye-iran-siyasi-iliskilerinde-son-nokta