کد خبر: 81363487 (4306635) | تاریخ خبر: 04/08/1393 | ساعت: 9:51|

نسخه چاپی | ارسال به دوستان

• فیسبوک
• تویتر
• Google+
• Cloob

تحلیل یک ایرانشناس ترکیه ای از فرآیند همکاریها با ایران

وان - ایرنا - دکتر 'بایرام سینکایا' استاد دانشگاه و ایرانشناس ترکیه ای در گفت و گو با ایرنا، در تحلیل فرآیند مناسبات بین تهران و آنکارا گفت: متاسفانه ما وقتی دور هم هستیم، خوب و صمیمی گفت و گو می کنیم، ولی نمی توانیم ایده ها را به فعل تبدیل کنیم.

به گزارش ایرنا، وی در حاشیه همایش شهر 'وان' که با عنوان 'نخستین مجمع تعمیق و گسترش همکاریهای بخشی و مالی ایران و ترکیه' با همکاری دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران (IPIS )، 'مرکز پژوهش های راهبردی ترک آسیا' ( TASAM )، استانداری وان و 'آژانس توسعه آناتولی شرقی'، برگزار شد، تاکید کرد که بحثهای مطرح شده در این همایش سازنده و مثبت بود.

سینکایا گفت: همانطور که شرکت کنندگان در همایش نیز مطرح کردند، باید در تحلیل فرآیند مناسبات دو جانبه همواره وجود مشکلات را نیز مد نظر داشت.

وی افزود: عوامل و عللی که بستر لازم را برای توسعه مناسبات ایران و ترکیه آماده و یا تشویق و حمایت می کند، در مقاطعی نیز به بروز مشکلاتی منجر شده و مانع از تعمیق مناسبات دو طرف شده است.

این تحلیل گر اضافه کرد: در یک دهه اخیر دو گرایش در روابط ایران و ترکیه به چشم می خورد. اول اینکه، دو کشور نشان دادند با کنار گذاشتن تفاوتهای ایدئولوژیک و آرزوی تبدیل یکدیگر و کنار گذاشتن رقابت، توانسته اند به نقاط مشترک و همکاری دست پیدا کنند.

وی گفت: در این راستا، موضوع امنیت مرزی، روابط اقتصادی و تجاری و همکاری انرژی تا حدی برجسته شده است.

سینکایا افزود: دومین رویکردی که من اسم آن را 'کمپارتمانی کردن' گذاشته ام، دو کشور جوانب مختلف روابط را با جدا کردن، می خواهند به پیش ببرند. یعنی روابط اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، منطقه ای و سایر بخشها را جداگانه به پیش می برند. دو طرف به نوعی با مستقل کردن این روابط می خواهند تاثیرات نامطلوب در حوزه های مشخص را به حوزه های دیگر روابط سرایت ندهند.

وی اضافه کرد: بارزترین نمونه این مساله سوریه است. دو طرف با اینکه در این مساله تفاهم ندارند، اما دارای روابط سیاسی در عالی ترین سطح هستند و مناسبات اقتصادی هم در این چارچوب بررسی می شود.

وی گفت: به رغم این، فرآیند مناسبات نشان داده که چنین رویکردی همواره نمی تواند پاسخگو باشد و هر از گاهی نیز می توانند ساختارشکنی کند. مشکلاتی که ناشی از عوامل مختلف در روابط ایجاد می شود، به دفعات دیده شده که سیر عمومی مناسبات را به طور جدی تحت تاثیر قرار داده و تاثیر مخربی هم بر فرآیند مناسبات در حوزه های دیگر برجای گذاشته است .

وی معتقد است که با تفکیک مناسبات، نمی توان روابط دو کشور را به سطحی که آرزو می کنیم، رساند.

سینکایا در تبیین مسایل موجود بین ایران و ترکیه گفت: آنچه که مانع از تعمیق مناسبات دو کشور می شود، در چهار سرفصل می توان به آن پرداخت.

اول سیاستهای دولت - حکومتی: رویکردهای دولتها نسبت به هم یا دوستانه و یا خصمانه است که این سیاستها نقش تعیین کننده ای در فرآیند مناسبات دو کشور داشته است.

سووال این است که در این فرآیند روابط سیاسی، 'یدک کش' روابط اقتصادی می شود و یا روابط اقتصادی یدک کش روابط سیاسی است.

سینکایا اضافه کرد: تا دوره های اخیر، چنین دیده می شد که در روابط دو کشور، سیاست نقش تعیین کننده ای داشته تا روابط اقتصادی . اگر روابط تعمیق یابد و روابط اقتصادی و فرهنگی تقویت شود، روابط ایران و ترکیه از نوسانات سیاسی تاثیرپذیری کمتری خواهد داشت.

او در ادامه تحلیل با اشاره به سفر 'حسن روحانی' به آنکارا در خرداد ماه گذشته، گفت: تشکیل شورای عالی همکاریهای راهبردی بین ایران و ترکیه و برگزاری اولین نشست آن، نشان داد که دو کشور با اجرایی کردن این مکانیزم در روابط ، می خواهند عزم خود را برای توسعه مناسبات در میان بگذارند.

سینکایا، سرفصل دیگر را انگاره های منفی در نگاه دو جامعه به یکدیگر عنوان کرد و گفت: گویش های حماسی برگرفته از تاریخ دو کشور، با تاثیر پذیری منفی از تبلیغات محافل مختلف، برخی انگاره هایی در جوامع ایران و ترکیه ایجاد می کند که در بیشتر مواقع دیده شده، از واقعیت به دور است. این انگاره سازی ها برای تغییر نیز باز هستند. با تاثیر تبلیغات منفی و یا تحت تاثیر برخی از سیاستها، این انگاره در جامعه عوض می شود. در این راستا نقش دیپلماسی عمومی و رسانه ها بیشتر برجسته می شود. وقتی اطلاع رسانی درستی نمی شود، 'نظریه های توطئه' یکی پس از دیگری وارد میدان شده و انگاره های متقابل در دو جامعه را تحت تاثیر قرار می دهد.

این ایرانشناس سرفصل دیگر را اختلافات در ساختار سیاسی و اقتصادی بررسی کرده و افزود: ادامه سیاستهای حمایتی کشورها، مانع از تعمیق بخشی روابط شده است. به رغم همه مکانیزم های سیاسی موجود، سنگ اندازی در مقابل همگرایی و نزدیکی نهادهای مدنی، بازرگانان و کارآفرینان و دیگر بخش ها، با ملاحظات امنیتی و اقتصادی، مانع از تعمیق و گسترش مناسبات شده است. دو طرف یا با نزدیک کردن ویژگیهای اقتصادی و تجاری به یکدیگر و یا بسنده کردن به هنجارهای بین المللی در این راستا باید راه را برای به حرکت درآوردن ظرفیتهای موجود در راه گسترش و تعمیق روابط در همه زمینه ها باز کنند.

وی اضافه کرد: سرفصل دیگر تفاوت در سیاستهای منطقه ای ایران و ترکیه است. تهران و آنکارا هر قدر منافع مشترک هم که داشته باشند، در برخی منافع با یکدیگر در تضاد هستند و هم پیمانی های منطقه ای آن ها متفاوت است.

او در نتیجه گیری از تحلیل خود گفت: راه حل موانعی که بر سر راه تعمیق روابط ایران و ترکیه شمرده شد، تقویت و توسعه دیپلماسی عمومی در روابط دو جانبه و پویا نگاه داشتن مکانیزم های سیاسی بین دو دولت در هر مقطعی و هنجارسازی مشترک است. این هنجارها یا باید بین دو طرف شکل گیرد و یا با پذیرش هنجارهای منطقه ای و بین المللی، مسیر شود.

همایش دو روزه شهر وان با عنوان نخستین مجمع تعمیق و گسترش همکاریهای بخشی و مالی ایران و ترکیه، دیشب (شنبه شب) به کار خود پایان داد.

در این همایش مسایلی درباره روابط ایران و ترکیه در سالهای اخیر توسط کارشناسان دو کشور مطرح شد.

خاورم/2011**1651

انتهای پیام /* 

FİLİSTİN MESELESİ, DİRENİŞ EKSENİ VE İRAN

FİLİSTİN MESELESİ,  DİRENİŞ EKSENİ VE İRAN

İsrail’in 7 Temmuz’da Gazze’ye yönelik olarak başlattığı Koruyucu Hat adlı askeri operasyonun hedefinde Hamas vardı. Kimilerine göre Hamas ile İran arasındaki ‘vekalet’ ilişkisinden dolayı bu savaş, aslında İran’a karşı verilen bir savaştı. Fakat bu savaş, önceki dönüm noktalarında olduğu gibi Hamas’ın Hizbullah ve İran ile bağlarının yeniden güçlenmesini hızlandırmıştır. 

BAYRAM SİNKAYA

Devrim sonrası İran dış politikasının değişme- yen unsurlarından birisi Filistin direnişine verilen destektir. Öyle ki son yıllarda İran’ın bölge politikasını üzerine bina ettiği ‘direniş ekse- ni’nin merkezinde Filistin meselesi ve İsrail’e karşı mücadele vardır. Bu nedenle İran, birçok devlet ta- rafından terörist olarak görülen Hamas başta olmak üzere Filistin direniş hareketlerine açıkça destek ver- mektedir.
İran’ın Filistin meselesiyle bu denli alakadar olma- sının çeşitli sebepleri vardır. Bir kere, İran’da devrim sonrası siyasete egemen olan ideolojinin temel ilkeleri Filistin direnişinin desteklenmesini gerektirmektedir.

Filistin topraklarında İsrail’in kurulmasını emperya- lizmin bir sonucu olarak gören İran yönetimi, işgale karşı direnen ‘özgürlük hareketleri’nin desteklenme- sini ahlaki ve siyasi bir sorumluluk olarak kabul et- mektedir. Diğer yandan ‘Mukaddes Kudüs’ün işgal altında olması meseleye İslami bir duyarlılık kazandır- maktadır. Böylece Siyonizme karşı mücadele ve Ku- düs’ün kurtarılması İran’ın dış politikasının merkezine oturmuş, devrimin lideri Ayetullah Humeyni İslam dünyasında Filistin konusundaki duyarlılığı artırmak ve dayanışmayı güçlendirmek amacıyla Ramazan ayı- nın son cumasını ‘Kudüs Günü’ ilan etmiştir. İsrail’i tanımayan İran yönetimi bu devleti ‘Siyonist rejim’, ‘işgalci rejim’ gibi sıfatlarla nitelendirmektedir.

Diğer yandan Filistin meselesinin çözülememesi bölgesel bir güç olma arzusundaki İran’ın etkinliğinin bölgeye yayılması için uygun bir zemin sağlamıştır. Devrimden itibaren Filistin meselesiyle alakadar olan İran yönetiminin bölgedeki varlığı ve etkinliği aşağıda görüleceği üzere her dönüm noktasında daha da art- mıştır. Direniş hareketleri ile kurduğu ilişki sayesinde İran, bölgede adeta ileri savunma hatları kurmuştur. Diğer yandan bir zamanlar özellikle Arapların soru- nu olarak görüldüğü halde Arap devletleri Filistin direnişine ilgisini kaybederken İran’ın direnişe sahip çıkması, Arap sokaklarındaki ve İslam dünyasındaki saygınlığını artırmıştır.

İran-Hamas İlişkileri

İran’ın Filistin direnişi ile ilişkisi başlarda büyük öl- çüde FKÖ üzerinden yürütülmüştür. Fakat Arafat’ın İran-Irak savaşı sırasında Saddam Hüseyin’e destek vermesi ve ‘Barış Süreci’nin aktörü olması nedenle- riyle FKÖ-İran ilişkileri bozulunca ‘direnişe’ destek ve İsrail karşıtlığı Hizbullah üzerinden sergilenmiştir. İsrail’in 1982’de Lübnan’ın güneyini işgal etmesi üze- rine Şiileri işgale karşı örgütlemek amacıyla bölgeye giden Devrim Muhafızları, Hizbullah’ın kurulma- sında, gelişmesinde ve stratejilerinde belirleyici bir rol oynamıştır.

1991’de ‘Arap-İsrail Barış Süreci’nin başlaması ile birlikte İran, Filistin siyasetine doğrudan müdahil olmaya başlamıştır. Ekim 1991’de Madrid Konferan- sı’na alternatif olarak Tahran’da ‘Filistin İntifadasına Destek için Uluslararası Konferans’ toplanmış, Barış Sürecine karşı çıkan direniş örgütleri Tahran’a davet edilmiştir. Bu konferansla birlikte İran-Hamas ilişki- lerinin temelleri atılmış; Tahran yönetimi Hamas’a siyasi, askeri ve mali destek sağlamaya başlamıştır. Dolayısıyla, Hamas ile İran arasındaki ilişkinin te- melinde ‘Barış Süreci’ne karşıtlık yatmaktadır. Ha- mas ile Ürdün arasındaki gerginlik nedeniyle 1999’da Amman’dan ayrılmak zorunda kalan Hamas Siyasi Bürosu, İran’ın müttefiki Suriye’nin başkenti Şam’a taşınmıştır. Barış Süreci’nin kesintiye uğraması ve Eylül 2000’de patlayan El-Aksa intifadası da İran’ın bölgedeki etkinliğinin artmasına vesile olmuştur. İran, bir taraftan Hamas ve Filistin İslami Cihat Hareketi gibi direniş örgütleriyle ilişkilerini geliştirmiş, diğer yandan Arafat ile uzlaşarak Filistin Ulusal Yönetimi’ne destek vermeye başlamıştır.

El-Fetih ile Hamas arasındaki gerilim ve çatışmalar sonucunda Ocak 2007’de Filistin’in fiilen ikiye bölün- mesinden sonra İran, Gazze bölgesinde hakimiyeti ele geçiren Hamas’ın en büyük destekçisi olarak ortaya çıkmıştır. Ambargolar ve İsrail kuşatması nedeniyle zor durumda kalan Hamas’a hem mali hem de aske- ri destek sağlamıştır. İran’ın sağladığı mali desteğin kapsamı tam olarak bilinmemektedir ancak, ayda or- talama 20 milyon dolar verdiği, böylece Gazze’deki Hamas hükümetinin giderlerinin önemli bir kısmını karşıladığı belirtilmektedir. Diğer taraftan İran’ın Ha- mas’a Fecr 5 füzeleri dahil roketler, patlayıcılar, hatta insansız hava uçağı tedarik ettiği; ayrıca gerek Devrim Muhafızları, gerekse bölgedeki Hizbullah unsurları va- sıtasıyla askeri eğitim ve patlayıcılar konusunda teknik eğitim verdiği ifade edilmektedir.

Hamas’a ve Filistin meselesine verilen destek, böl- gesel siyasetin mezhep ekseninde şekillenmeye başla- dığı son yıllarda İran için yeni bir önem kazanmıştır. Zira Hamas ‘direniş ekseni’nin Şii olmayan neredeyse tek müttefiki olarak öne çıkmıştır. Hamas’ın direniş eksenindeki yeri ve Filistin’e verilen destek, İran’a yö- nelik dile getirilen mezhepçi ve Şii-merkezci suçlama- larının zayıflatılmasında etkili olmuştur.
Bununla birlikte İran ile Hamas arasındaki ilişkiler Suriye’de çatışmaların başlamasından sonra bozulmaya başlamış, Esad yönetimine destek vermeyen Hamas’ın Siyasi Bürosu Ocak 2012’de Şam’dan ayrılarak Do- ha’ya gitmiştir. Birçok çevrede Hamas’ın Tahran’dan ve ‘direniş ekseni’nden uzaklaşması olarak değerlen- dirilen bu gelişmeden sonra İran örgüte verdiği askeri ve mali desteği büyük ölçüde çekmiş ve kaynaklarını bu defa İslami Cihat’a aktarmaya başlamıştır.

Ağustos 2013’te Hasan Ruhani’nin Cumhurbaş- kanı olmasıyla İran dış politikasında görülen hareket- lenme Hamas-İran ilişkilerini de olumlu etkilemiştir. Hamas ile İran arasındaki buzların erimesinde Mı- sır’daki iktidar değişikliği de etkili olmuştur. Hamas’ın bölgedeki en büyük destekçilerinden olan Mısır Cum- hurbaşkanı Muhammed Mursi’nin Temmuz 2013’te darbeyle iktidardan uzaklaştırılmasının ardından Ha- mas giderek yalnızlaşmıştır. Maruz kaldığı siyasi ve ekonomik ambargolardan ve yalnızlıktan çıkış yolu arayan hareket yönünü tekrar Tahran’a dönmek zo- runda kalmıştır.

30

‘Koruyucu Hat Operasyonu’ ve İran

Hamas’ın Gazze’deki ‘direniş’ faaliyetleri (askeri yı- ğınaklar, saldırı tünelleri vs.), Filistin’de ulusal birlik hükümeti kurulması konusunda uzlaşılması ve Hamas ile Tahran arasındaki yakınlaşma İsrail’de endişe ile izlenmiştir. Nitekim İsrail’in 7 Temmuz’da Gazze’ye yönelik olarak başlattığı Koruyucu Hat adlı askeri operasyonun hedefinde Hamas vardı. Kimilerine göre Hamas ile İran arasındaki ‘vekalet’ ilişkisinden dolayı bu savaş, aslında İran’a karşı verilen bir savaştı. Fakat bu savaş, önceki dönüm noktalarında olduğu gibi Hamas’ın Hizbullah ve İran ile bağlarının yeniden güçlenmesini hızlandırmıştır. İsrail’in ‘İran’ın vekili’ Hamas’a karşı giriştiği mücadelenin Hamas’ın ‘dire- niş ekseni’ndeki safının güçlenmesiyle sonuçlanması ise ironiktir.

İran’ın Filistin meselesindeki ‘radikal’ tutumu ve çatışmanın adeta İran ile İsrail arasında vekalet sa- vaşına dönüşmesi, Arap dünyasını çıkmaza sürük- lemektedir. Zira Hamas’a verilen destek doğrudan İran’ın peşine takılmak ve İsrail ile çatışmak olarak değerlendirildiği gibi, destek verilmemesi sanki İsra- il ile dolaylı ilişki içinde olmak gibi görülmektedir. İran uzun bir süredir bu paradoksu suistimal ederek kendisini ‘Arapların terk ettiği Filistin davasının tek savunucusu’ olarak sunmaya; böylece bölgedeki etki- sini ve prestijini artırmaya çalışmaktadır.

Gazze’ye ilk bombalar düşerken Tahran’ın gözü kulağı P5+1 ile İran arasında Cenevre’de yürütülen nükleer müzakerelerde idi. Nükleer müzakereler ile Gazze saldırısının eşzamanlı olması nedeniyle İran’ın saldırı karşısında alacağı tutum merak konusu olmuş- tur. Zira İran, nükleer meselenin barışçı bir şekilde çözümü suretiyle uluslararası sisteme entegre olmaya çalışıyordu. Diğer yandan ise İsrail, Gazze saldırısıyla İran’ın Filistinli ‘teröristlere’ verdiği desteğin göz önü- ne serilmesi suretiyle İran ve Batı arasındaki her tür anlaşmayı engellemeye çalışıyordu. İran’ın Hamas’a desteği, Amerikalı şahinlerin eline yeni kozlar veril- mesi anlamına geliyordu.

Gazze saldırısı karşısında İran’dan iki farklı tepki geldiği görülmektedir. Rehberlik makamı başta olmak üzere ideolojik merkezler, muhafazakar ve radikal ke- simler ile askeri cenahtan gelen açıklamalarda direnişe her türlü desteğin verilmesi ve İsrail’in yok edilmesi gibi bilindik hamasi tutum öne çıkmıştır. İran’ın dire- nişe verdiği desteğin boyutları ortaya konulmuş; Arap dünyası liderlerinin sessizliğine dikkat çekilerek bu sessizliğin İsrail ile dolaylı işbirliği yapmak olduğu ileri sürülmüştür. Birçok lider İsrail saldırılarının durması, kınanması ve bir an önce ateşkes sağlanması çağrı- sında bulunurken İran’dan işgalin sona ermesi için Filistin direnişine her türlü desteğin verilmesi, silahlı mücadelenin genişletilmesi ve İsrail’in yok edilmesi çağrısı gelmiştir. Direnişin silahlasızlandırılmasının öngörüldüğü, böylece Filistin direnişini etkisizleşti- receği gerekçesiyle Mısır ve ABD’nin önerdiği ateşkes planı sert bir şekilde eleştirilmiştir. Ayetullah Hameni, Siyonist rejimle başa çıkmanın tek yolunun direniş olduğunu belirterek silahlı mücadelenin Batı Şeria’ya da taşınması gerektiğini söylemiştir.

Muhafazakarların ve radikallerin hamasi tepkileri bir yana, Ruhani hükümetinin dengeli bir politika izlemeye çalıştığı görülmektedir. ‘İtidalli dış politi- ka’ ilkesini sürdüren Cumhurbaşkanı ve Dışişleri Ba- kanlığı’ndan gelen açıklamalarda ‘diplomatik’ bir dil kullanılarak ‘dünyanın sessizliği eleştirilmiş ve İran’ın ‘Gazze halkı’nın yanında olduğu belirtilmiştir. Bu- nun yanında İran makamları, İsrail saldırılarının kı- nanması, durdurulması ve Gazze’ye insani yardım ulaştırılması için birtakım girişimlerde bulunmuş- tur. Bu çerçevede Bağlantısızlar Hareketi’nin Filistin Komitesi Tahran’da toplantıya çağrılmış; bazı bölge ülkelerinin liderleriyle telefon görüşmeleri yapılmış; çeşitli uluslararası örgütlere mektuplar gönderilerek “Filistin’e yönelik İsrail saldırılarının” durdurulması için girişimlerde bulunulması istenilmiştir.
İran hükümetinin dengeli tutumunun arkasın- da Batı ile ilişkilerde gelinen noktanın korunması ve müzakerelerin sürdürülmesi arzusu etkili olmaktadır. İtidalli dış politika çerçevesinde Ruhani hükümetinin söylem ve eylemlerinde İsrail karşıtlığının tonunun bi- linçli olarak azaltılması, söz konusu dengeli tutumun arkasındaki sebeplerden biridir. Buna rağmen, ideolo- jik yapı ve bölgedeki jeopolitik dengeler değişmediği sürece İran’ın Filistin politikasında kayda değer bir değişiklik olmayacaktır. Filistin meselesinin çözüm- süzlüğü ve bölgedeki her gerilim, ‘direniş ekseni’nin öne çıkmasına ve dolayısıyla İran’ın direniş hareketleri üzerindeki etkisinin artmasına neden olmaktadır. Fi- listin meselesi İran için sadece direniş merkezi değil, Arap ve İslam dünyasında güç ve prestij kaynağı; düş- manları İsrail ve ABD’ye karşı ileri karakol; Batı ile ilişkilerinde önemli bir pazarlık unsurudur.

Yrd. Doç. Dr., Yıldırım Beyazıt Üniversitesi 
Ortadogu Analiz, Eylül-Ekim Cilt: 6 Sayı: 64

http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/2014930_8bayramsinkaya.pdf

İRAN-P5+1 MÜZAKERELERİ: TEMKİNLİ VE İYİMSER

İRAN-P5+1 MÜZAKERELERİ: TEMKİNLİ VE İYİMSER Cenevre’de imzalanan ve 20 Ocak 2014’te hayata geçirilen Ortak Eylem Planı çerçevesinde güven artırıcı önlem olarak İran’ın nükleer faaliyetleri nispeten yavaşlatılmış ve nükleer tesislerdeki denetimler artırılmış, buna karşılık İran üzerindeki yaptırımlar biraz hafifletilmiştir. Diğer yandan, Eylem Planı çerçevesinde öngörülen altı aylık süre bitmeden, yani 20 Temmuz 2014’e kadar nükleer anlaşmazlığa nihai çözüm bulmak amacıyla müzakereler yürütülmektedir. Bayram SİNKAYA 2 2 Temmuz-Ağustos Cilt: 6 Sayı: 63

İran’ın nükleer programı üzerindeki tartışmalar, uzun bir süreden beri uluslararası kamuoyunun gündeminde önemli bir yer tutmaktadır. Temel leri 1970’lerde atılan bu program, 2002’de uranyum zenginleştirme çalışmalarına başlanılmasıyla birlikte yeni bir aşamaya girmiştir. ABD ve İsrail başta olmak üzere bir grup devlet, bu programın nihai hedefinin nükleer silah yapmaya dönük olduğunu, dolayısıyla nükleer yayılmanın önlenmesini amaçlayan NPT re- jimini ihlal ettiğini ileri sürmektedir. Buna karşılık İran, nükleer çalışmalarının barışçıl olduğunu belir- terek NPT çerçevesinde silahlanma dışında her türlü nükleer faaliyetin uluslararası hukuk tarafından ta- nınan bir hak olduğunu savunmaktadır. Fakat NPT rejimi çerçevesinde nükleer programların gözetimini yapan Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), İran’ın nükleer programındaki bazı belirsizliklerden dolayı bu programın tamamen barışçıl olduğunu te- yit edemeyeceğini rapor etmektedir.

Başlangıçta İran ile AB Üçlüsü (İngiltere, Fransa, ve Almanya) arasında yürütülen müzakerelerde so- runa kalıcı çözüm bulunamamış, anlaşmazlık Şubat 2006’da UAEA kararıyla BM Güvenlik Konseyi’ne sevk edilmiştir. Güvenlik Konseyi ise İran aleyhine bir dizi yaptırım kararı -1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) ve 1929 (2010)- almıştır. BM yaptırımlarına ilaveten ABD ve AB, İran’ın nükleer programını, silahlanma prog- ramlarını, enerji kaynaklarını ve finansal sistemini hedef alan yaptırımlar uygulamaya başlamıştır. İran ise nükleer programına kararlı bir şekilde devam et- miş, yeni nükleer tesisleri devreye sokmuş ve nihayet yüzde 20 civarında uranyum zenginleştirerek nükle- er yakıt döngüsünü tamamlamayı başarmıştır.

Söz konusu anlaşmazlığın diplomatik yollardan çözümü için İran ile P5+1 ülkeleri (Güvenlik Kon- seyi’nin beş daimi üyesi ve Almanya) arasında zaman zaman görüşmeler yapılmış, ancak 23 Kasım 2013’te Cenevre’de varılan anlaşma ile kısmen olumlu bir a- dım atılabilmiştir. Yıllar sonra tarafların imzaladığı bu ilk anlaşma, gerek İran’ın nükleer tarihinde gerekse İran–ABD ilişkilerinde dönüm noktalarından biridir. Yaptırımların İran üzerindeki etkisinin giderek art- ması, İran’ın nükleer programında önemli bir mesa- fe almış olması ve nükleer programının yaptırımlara rağmen etkili bir şekilde ilerlemesi ve İran’a karşı güç kullanma ihtimalinin azalması, ABD ve müttefikleri- nin müzakere masasına oturmasında etkili olmuştur. Nihayet hem ABD Başkanı Barak Obama’nın hem de Haziran 2013’te Cumhurbaşkanı seçilen Hasan

Ruhani’nin diplomasi ve diyalogu öne çıkaran yaklaşımları Cenevre’de mutabakata varılmasını sağlamıştır.

Cenevre’de imzalanan ve 20 Ocak 2014’te hayata geçirilen Ortak Eylem Planı çerçevesinde güven ar- tırıcı önlem olarak İran’ın nükleer faaliyetleri nispe- ten yavaşlatılmış ve nükleer tesislerdeki denetimler artırılmış, buna karşılık İran üzerindeki yaptırımlar biraz hafifletilmiştir. Diğer yandan, Eylem Planı çer- çevesinde öngörülen altı aylık süre bitmeden, yani 20 Temmuz 2014’e kadar nükleer anlaşmazlığa nihai çö- züm bulmak amacıyla müzakereler yürütülmektedir.

Müzakere Düzlemleri

Halihazırda İran’ın nükleer müzakerelerinin üç ayrı düzlemde yürütüldüğü görülmektedir. Birincisi İran ile UAEA arasındaki görüşmelerdir. Esas itibariy- le İran Nükleer Güvenlik Anlaşması’nın uygulanma- sının denetiminden sorumlu olan UAEA’ya, BM Gü- venlik Konseyi’nin ilgili kararlarının uygulanmasının denetimi görevi de verilmiştir. Ajans, son olarak taraf- ların talebi ve UAEA Yönetim Kurulu’nun onayıyla ‘Ortak Eylem Planı’nın uygulanmasıyla ilgili nükleer faaliyetlerin izlenmesi ve denetlenmesi görevini üst- lenmiştir. Ajans bu çerçevede üç aylık periyotlarla dü- zenli raporlar hazırlamaktadır. Teknik bir kurum olsa da kendisine verilen ilave görevler nedeniyle Ajansın hazırladığı raporlar, siyasi görüşmeleri etkilemektedir.
UAEA’nın raporlarında uzun bir süre nükleer tesislerin ve faaliyetlerin denetimi ve bilgi paylaşımı hususunda İran hükümetinin yeterli düzeyde işbirliği yapmadığından şikayet edilmiştir. Ruhani’nin işbaşı- na geldiği Ağustos 2013’ten beri İran ile Ajans ara- sındaki işbirliğinin arttığı görülmektedir. UAEA’nın 23 Mayıs’ta açıklanan son raporunda bu konudaki iyileşmeler not edilmiştir. Aynı raporda İran’ın yüzde 20 zenginleştirdiği uranyum stoğunu önemli ölçüde azalttığı ve Kasım ayındaki anlaşmadan beri yüzde 5’in üzerinde zenginleştirme yapmadığı belirtilmiş, dolayısıyla Cenevre Anlaşması’ndaki yükümlülük- lerini yerine getirdiğine işaret edilmiştir. Fakat aynı raporda İran’ın BM Güvenlik Konseyi’nin ilgili ka- rarlarını yerine getirmediğine değinilmiştir. Ayrıca, İran’da nükleer başlık geliştirme çalışmaları dahil askeri kurumlarla bağlantılı açıklanmamış faaliyetle- rin varlığı ihtimalinden şüphe edildiği belirtilmiştir. İran’ın bildirilmiş nükleer tesislerdeki materyalin a- macına uygun kullanıldığı, fakat ‘bildirilmemiş nük- leer malzeme ve faaliyet olmadığına dair güvenilir deliller’ olmadığından İran’daki bütün nükleer ma- teryalin barışçıl faaliyetlerde kullanıldığı sonucuna varılamadığı’ ifade edilmiştir.

İran nükleer müzakerelerinin yürütüldüğü ikinci düzlem, İran ile P5+1 arasında, esas itibariyle siyasi pa- zarlıkların yapıldığı çok taraflı görüşmelerdir. Bu mü- zakereler uzmanlar ve kıdemli diplomatlar düzeyinde P5+1 adına AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Catherine Ashton ile İran Dışişleri Bakanı M. Cevad Zarif arasında yürütülmektedir. Bu zamana kadar sonuncusu 16 Haziran 2014’te olmak üzere beş tur müzakere yapılmış, fakat 20 Temmuz’a kadar nihai çözüme varılması hedeflenen müzakere- lerden henüz olumlu bir sonuç alınamamıştır.

Müzakerelerin yürütüldüğü üçüncü düzlem ise P5+1 ülkeleri ile İran arasındaki ikili görüşmeler- dir. Bu çerçevede nükleer anlaşmazlıktaki kilit rolü nedeniyle özellikle ABD ile İran arasındaki açık ve gizli görüşmeler önem arz etmektedir. Nitekim, Ru- hani’nin işbaşına gelmesinden kısa bir süre sonra O- man’ın başkenti Muskat’ta başlayan ABD-İran gizli görüşmelerinin Cenevre Anlaşması’nın önünü açtığı iddia edilmektedir. Viyana’da yapılan beşinci tur mü- zakerelerden önce İranlı ve Amerikalı üst düzey dip- lomatlar, Dışişleri Bakan Yardımcıları Abbas Arakçı ile Williams Burns 10 Haziran’da Cenevre’de görüş- müştür. Çok taraflı görüşmelerden sonuç alınamadı- ğı durumlarda bu tür ikili görüşmelerin daha etkili olması beklenmektedir. İkili müzakerelerin tarafların sadece nükleer meseleyi ele aldıkları bir görüşme mi veya İran-ABD ilişkilerinin bütün boyutlarıyla ele alındığı büyük bir pazarlık mı olduğu hususu ilgili çevrelerde büyük bir merak uyandırmıştır. Fakat iki devlet arasındaki sorunların oldukça kompleks olma- sı, buna karşılık nükleer meselenin diplomatik yol- lardan çözümü için taraflar üzerinde zaman baskısı olması nedeniyle bu görüşmelerin nükleer konularla sınırlı olduğu düşünülmektedir. Nitekim taraflar ara-

sında zaman zaman belirli bir meselenin ele alındığı sınırlı görüşmeler yapıldığı bilinmektedir.

Müzakere Başlıkları

Çok taraflı müzakereler görünürde P5+1 ile İran arasında olsa da nükleer anlaşmazlıkta başı çekenler ABD, Almanya, Fransa ve İngiltere’nin içinde olduğu Batılı ülkelerdir. Dolayısıyla esas müzakereler ‘Batı’ ile İran arasında yürütülmektedir. Batı’nın müzakereler- dekiamacı,İran’ınnükleerprogramınınbarışçıkulla- nım çerçevesinde tutulması ve silaha dönüşmemesinin garanti edilmesidir. Bu doğrultuda ABD ve müttefik- leri, Güvenlik Konseyi’nin ilgili kararlarında da ifade edildiği üzere İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyet- leri ile yakıt dönüştürme çalışmalarını durdurmasını; Arak’taki Ağır-Su Nükleer Reaktörü İnşasını durdur- masını; Nükleer Denemelerin Kapsamlı Yasaklan- ması Antlaşması ile Nükleer Güvenlik Anlaşması Ek Protokolü’nü onaylamasını ve UAEA ile tam işbirliği yapmasını istemektedir. İran ise kendi nükleer progra- mının ‘barışçı’ olduğu iddiasından hareketle nükleer haklarının tanınmasını; nükleer çalışmaları üzerindeki bütün kısıtlamalar ile bu faaliyetler nedeniyle İran’a uygulanan yaptırımların kaldırılmasını ve nükleer dosyasının BM Güvenlik Konseyi’nin gündeminden çıkarılarak UAEA’ya geri gönderilmesini istemektedir.
Cenevre Anlaşması ile gelinen noktada Batılı ülke- lerin, İran’ın uranyum zenginleştirme hakkını dolaylı olarak kabul ettikleri görülmektedir. Zira artık İran’ın uranyum zenginleştirmesi değil, zenginleştirme düze- yi ile Natanz ve Fordo’daki uranyum zenginleştirme tesislerinde ne kadar santrifüj bulunacağı tartışılmak- tadır. Zenginleştirme faaliyetini dolaylı olarak kabul eden ABD ve müttefikleri, İran’ın kısa zamanda silah yapma (break-out) kapasitesine erişmesini engelle- mek için zenginleştirme düzeyinin sınırlanmasını ve santrifüj sayısının 20 binden 5 binin altına indiril- mesini talep etmektedir. İran ise ileride inşa etmeyi planladığı reaktörlerin devreye girmesiyle birlikte 50 bin civarında santrifüje ihtiyaç duyacağı gerekçesiyle bu talebe karşı çıkmaktadır. İran’ın nükleer kapasitesi ile ilgili en çok tartışılan konulardan birisi de Arak’ta inşa edilen ağır-su reaktörünün akıbetidir. Batılı ül- keler, faaliyete geçtiği zaman silah yapımına elverişli plütonyum üretileceği gerekçesiyle bu reaktörün ha- fif-su reaktörüne dönüştürülmesini istemektedir.
Müzakerelerdeki önemli tartışmalardan birisi de İran’ın nükleer faaliyetleri üzerindeki kısıtlamaların müddeti üzerindedir. Batılılar İran’ın break-out ka- pasitesine ulaşmasını engellemek için kısıtlamaların uzun süreli olması hususunda ısrar ederken İran bu tür tedbirlerin nükleer haklarını ihlal ettiğini, dolayı- sıyla en kısa sürede bütün kısıtlamaların kaldırılması gerektiğini savunmaktadır. Müddet ile ilgili bir baş- ka anlaşmazlık konusu ise yaptırımların kaldırılması takvimine ilişkindir. İran bu konuda net bir takvim konulmasını istemekte fakat Batılılar yaptırımların kaldırılmasını uygulamanın denetlenmesine bağlama- ya ve uzun bir zamana yaymaya çalışmaktadır.

En önemli anlaşmazlık konusu ise İran’ın ba- listik füze programıdır. İran’ın füze programın- dan duydukları kaygıyı sık sık dile getiren ABD ve müttefikleri, nihai anlaşmanın füze programını da kapsamasını ve bu program üzerinde bazı tedbirler uygulanmasını savunmaktadır. İran ise füze prog- ramının nükleer müzakerelerin dışında tutulması- nı istemektedir. Bu hususta İran Rehberi Ayetullah Hamaney de devreye girerek ‘Batılıların’ bu yöndeki beklentisinin ‘saçma ve ahmakça’ olduğunu söylemiş ve Devrim Muhafızları’nın füze geliştirme ve üretme çalışmalarını hızlandırmasını istemiştir.

Temkinli ve İyimser Bir Müzakere Süreci

Nükleer müzakerelerden bu zamana kadar net bir sonuç alınamamış olsa da taraflar iyimserlikle- rini muhafaza etmektedir. Bazı alanlarda ilerleme kaydedilmişse de müzakerelerde ‘her konuda anlaş- ma olmadıkça hiçbir anlaşma olmayacak’ prensibi nedeniyle tarafların açıklama yapmaktan çekindikleri görülmektedir. Tarafların açıklama yapmaktan kaçın- maları, müzakere sürecinin ‘dış’ faktörlerden olumsuz etkilenmesini önleyecek bir tedbir olarak da görüle- bilir. Nitekim, gerek İran içinde gerekse Batı kamu- oyunda müzakere sürecine karşı giderek yükselen bir muhalefet görülmektedir.

Ruhani yönetiminin yapıcı söylemlerinin ve po- litikalarının müzakere sürecinde nükleer programın şeffaflaştırılması ve denetimlerin etkinleştirilmesi hususlarında anlaşmaya varılmasını kolaylaştırması muhtemeldir. Bununla birlikte İran’ın nükleer kapa- sitesi, nükleer program üzerindeki kısıtlamaların ve yaptırımların kaldırılmasının takvime bağlanması ve nihai anlaşmanın kapsamı -füze programının dahil e- dilip edilmemesi- hususlarında anlaşmazlıkların çetin olduğu görülmektedir. Nitekim, bu denli komplike bir konuda altı ay gibi kısa bir sürede net ve hızlı so- nuçlar alınması ihtimali oldukça zayıftır. Bu nedenle, Cenevre Anlaşması’nın bir dönem daha uzatılması ve müzakerelere devam edilmesi beklenmektedir.

Yrd. Doç. Dr., Yıldırım Beyazıt Üniversitesi 

http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/2014714_bayramsinkaya.pdf