The “Fall” of Turkey-Iran Relations
The “Fall” of Turkey-Iran Relations
Dr. Bayram SİNKAYA, ORSAM Middle East Advisor, Ataturk University, bsinkaya@yahoo.com
In the wake of the spread of the “Arab Spring” into Syria in March 2011, rumours regarding the worsening of Turkey-Iran relations have occupied a considerable place in public news and comments. There were concrete developments that backed those rumours. For instance, in March, two Iranian cargo planes flying over the Turkish aerospace were forced to land because they were supposedly carrying arms to Syria. And then Turkey reported to the UN Security Council Iran Sanctions Panel that one of the planes had military equipment, which was banned with the UN Security Council resolutions. However, simply to challenge those claims, Turkish Minister of Foreign Affairs Ahmet Davutoğlu, meeting with his Iranian counterpart on the occasion of inauguration ceremony of the Kapıkoy (Razi) border gate on April 16, stated; “We announce to the world that Turkey and Iran will remain friends forever.” [1] After then, there were some ups and downs in the relations between Turkey and Iran; however, those problems that aroused in bilateral relations have never been publicized at the official level. The highest-level connotation implying that there are some drawbacks in Turkey-Iran relations came from Turkish Prime Minister Tayyip Erdogan.
When he was asked “Is there any tension with Iran?” throughout his visit to the North Africa that included Egypt, Tunisia and Libya on September 12 to 16, which was aimed at manifesting the Turkish support for the “Arab Spring,” Prime Minister Erdogan said; “I cannot say there has been tension with Iran.”[2] Considering his earlier “friendly” statements regarding Iran, the statement of “I cannot say there been tension with Iran” reveals that there are some drawbacks in Turkey-Iran relations; if not tension for the time being.
Then what are the drawbacks in the relations between Turkey and Iran? The principal issue, somone can call, is the PKK. Although the PKK issue had led severe problems in Turkey-Iran relations in the past, it has become a subject for cooperation between the two countries work together for the last ten years. Contrary to PKK-affiliated sources’ claims that Turkey and Iran have agreed to fight against the PKK, it appeared in the last couple of months that the two countries could not coordinate their struggle against the PKK and the PJAK. When Iran initiated a military operation towards the north of Iraq, where the PJAK and PKK militants have been settled in July, Turkey remained silent. In the meantime, Turkey started its own air strikes at the Qandil Mountain in the north of Iraq in response to the increasing PKK attacks. At that time Turkish warplanes used the air space of Iran. However, this cooperation was put into question with the “Karayılan Mystery.” Officials of the Turkish Intelligence Agency were reportedly informed their Iranian counterparts on coordinates related to sanctuaries of Murat Karayılan and other PKK leaders at the Iranian side of the Qandil. Escape of Karayilan in spite of that information led some assessments in the Turkish press arguing either Iran let Karayılan to go or, it would like to use Karayılan as a trump card against Turkey. [3] Although the news regarding the “seize of Karayılan” were disclaimed by Iran, lack of his visiual appearance in media for a while, boosted the claims that Iran is using Karayılan. This situation resulted in great reaction in Turkish public opinion, which was voiced by Deputy Prime Minister Bulent Arinc at the highest level who said, “There are wheels within wheels” regarding Karayilan’s fate.[4] The latest development revealing the lack of proper coordination between the parties to fight the PKK came with Prime Minister Erdogan’s assessment. Erdogan, during his visit of the “Arab Spring”, implied that Turkey and Iran could conduct a joint operation against the PKK in Qandil. However, the Iranian Ambassador to Ankara, Bahman Husseinpour, declared that they would support the struggle of Turkey against the PKK, yet indicated “a joint operation towards the Northern Iraq is out of the question.” [5]
Another matter that is not going well between the two countries is the different approaches of Turkey and Iran towards the ‘popular’ unrest in Syria. In fact, both Turkey and Iran demonstrated similar attitudes after the start of the demonstrations in Syria. As a matter of fact, Bashar al-Assad was in good relations with both countries. After the demonstrations spread to Syria, Turkey supported the Assad administration provided that he would do reforms as he had the capacity to do so. Recognizing the needs for reform in Syria, the Iranian administration also welcomed the “reform package” announced by Assad in May. However, Iran has given unconditional support to the Assad administration against the demonstrators. Hence, the perspective of both countries regarding the Syrian opposition has become different. While Turkey has supported the Syrian opposition and hosted some of the opponents of the Assda administration, Iran has considered the Syrian opposition as the puppet of the Zionist and the imperialist that aimed at destroying the so-called “resistance front.” Thus, the Turkish hospitality towards the Syrian opposition has caused reactions in Iran. Considering the long-lasting and wide-spread demonstrations against the Syrian regime, when the Turkish government withdrew its support from the Assad administration in mid-August 2011, Iranian President Ahmadinejad called Prime Minister Erdogan and invited him to make cooperation to stabilize Syria. Erdogan underlined the importance of Iran’s attitude towards regional matters. However, he warned Ahmedinecad, “the Assad administration is getting spoiled with your encouragement,” with Erdogan’s words. Thus, he urged Iran to withdraw its support from to the Assad administration.[6]
On the other hand the both countries involved in a regional rivalry to inspire the “Arab Spring” and to further their influence in the “revolutionary” countries. As a matter of fact, the messages given by Erdogan during his visit for the Arab Spring that underlined the importance of “secularism” in government affairs clearly showed the difference between the Turkish and the Iranian “models.” On the other hand, one of the leading religious and political figures in Iran Ayatollah Shahroudi stated that Turkey “is trying to use the regional developments in favour of herself by encouraging liberal Islam.”[7] Coinciding almost with Erdogan’s visit to the “revolutionary” countries Iran hosted the first “International Conference on Islamic Awakening,” which indicated that the Turkey-Iran rivalry in the region would continue in the foreseeable future. While Turkey has been expected to support the moderate political movements that are ready to cooperate with the West, Iran has been anticipated to consolidate its relations with the “radical Islamist” movements.
Another drawback that emerged recently in Turkey-Iran relations is the Turkish government’s decision to install US radars in its soil within the framework of the NATO missile defence shield. The Turkish government argues that because those radars have included only the early warning system, they are merely defence-oriented and does not threat security of the any of the neighbouring countries. However, establishment of the radar system would adversely affect defence strategy of Iran. In fact, because of the ‘deterrence’ affect, medium and long-range missiles have an important place in the Iranian defence strategy. However, the radar system to be established in Turkey will damage the capability of Iran to react to any attack, even if not for offensive purposes, as well as its “deterrent capacity.” Therefore, Iranian officials voiced their concerns with Turkey’s decision. Recently, Iranian Minister of Foreign Affairs Salehi asked Turkey to make an explanation over the radar system in order to avoid any misunderstanding between the parties.[8]
Considering all these developments, it is evident to conclude that there are considerable drawbacks in Turkey-Iran relations. Some part of those problems, especially the PKK issue, stems from the lack of coordination between the parties. Therefore, their resolutions are relatively easier. Prime Minister Erdogan revealed through his statements regarding Iran that chief of the Turkish Intelligence Agency, Hakan Fidan, would go to Iran soon. Taking the recent drawbacks in Turkey-Iran relations, the visit of Fidan to Iran means the re-surface of “security” in bilateral relations.
The other part of the drawbacks that aroused in bilateral relations between Turkey and Iran derives from the deep-rooted political and ideological differences of the two countries regarding the region. The regional rivalry between Turkey and Iran also reinforces those differences. Thus, Prime Minister Erdogan’s projected visit to Iran within the next couple of months has become very crucial for the resolution of those drawbacks and improvement of bilateral relations between Turkey and Iran.
References
--------------------------------------------------------------------------------
[1] “Davutoğlu: Türkiye ve İran Ebedi Dost,” April 16, 2011, http://www.beyazgazete.com/haber/2011/04/1
6/davutoglu-turkiye-ve-iran-ebedi-dost.html (Date of Access: September 19, 2011).
[2]“Erdoğan’dan Sert Mesajlar: Habur Anlayışı Bitti! İran’la Ortak Kandil Harekatı,” September 16, 2011, http://www.euractiv.com.tr/politika-000110/article/erd
oandan-sert-mesajlar-habur-anlay-bitti-iranla-ortak-kandil-harekat-021154, (Date of Access: September 19, 2011).
[3] “Karayılan’ı İran Kurtardı,” Sabah, August 20, 2011; “Karayılan ve PKK Hakkında İlginç İddia,” Radikal, August 24, 2011.
[4] “Karayılan İran’ın Elinde mi,” Doğan News Agency, August 24, 2011.
[5] “İran Büyükelçisi: Kandil’e Ortak Operasyon Yok,” Radikal, September 16, 2011.
[6]“Erdoğan’dan Sert Mesajlar: Habur Anlayışı Bitti! İran’la Ortak Kandil Harekatı,” September 16, 2011, http://www.euractiv.com.tr/politika-000110/article/erdoand
an-sert-mesajlar-habur-anlay-bitti-iranla-ortak-kandil-harekat-021154, (Date of Access: September 19, 2011).
[7] “Ayatollah Shahroudi: Turkey Seeking to Promote Liberal Islam,” Mehr News Agency, August 24, 2011.
[8] “Iran Calls for Turkey's Explanation over NATO Missile Shield,” Fars News Agency, September 19, 2011.
September 22 2011
http://orsam.org.tr/en/showArticle.aspx?ID=816
Türkiye-Brezilya-İran Mutabakatı ve Uluslararası Sistemde Değişim Sancısı
Türkiye-Brezilya-İran Mutabakatı ve Uluslararası Sistemde Değişim Sancısı
ORSAM Ortadoğu Danışmanı Bayram Sinkaya, İran Araştırmacısı Ali Kemal Yıldırım
Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu, İran Dışişleri Bakanı Menuçehr Muttaki ve Brezilya Dışişleri Bakanı Celso Amorim’in, İran’ın elindeki düşük düzeyde zenginleştirilmiş uranyumun daha yüksek oranlarda zenginleştirilmiş uranyum ile takas edilmek üzere Türkiye’ye göndermesine ilişkin bir mutabakat metni imzalaması dünyada geniş yankılar uyandırdı. Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinecad ve Brezilya Cumhurbaşkanı Lula Da Silva’nın katılımıyla 17 Mayıs 2010’da Tahran’da gerçekleşen imza töreninin ardından konuyla ilgili değişik yorumlar yapılmaya devam ediyor.
Bilindiği üzere mutabakat çerçevesinde, İran Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'na (UAEK) resmi bir mektupla detayları bildirecek. Daha sonra Viyana Grubu[1] onay verirse düşük düzeyde zenginleştirilmiş uranyumu bir ay içinde Türkiye'ye gönderecek. İran'a ait az zenginleştirilmiş uranyum, bir yıl içinde yüzde 20 oranında zenginleştirilmiş uranyum yakıt çubuğuna çevrilerek İran'a teslim edilene kadar Türkiye’de depolanacak.[2] Böylelikle, İran az zenginleştirilmiş uranyum karşılığında Tahran’daki nükleer araştırma reaktörü için ihtiyaç duyduğu nükleer yakıtı almış olacak. Anlaşmanın detaylarına ilişkin olarak İran ile Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin (BMGK) 5 daimi üyesi ve Almanya, müzakerelere Türkiye'de devam edecek. Mutabakat metnine uyulmadığı takdirde, Türkiye İran'a ait uranyumu koşulsuz olarak İran'a geri gönderecek.
Mutabakatın önemi; daha önce “büyük güçlerin” de içinde bulunduğu birçok girişimin olmasına ve çabaların hepsinin olumsuz sonuçlanmasına rağmen, bu sefer Türkiye ve Brezilya gibi “yükselen güçlerin” dâhil olduğu bir sürecin sonunda anlaşmaya varılabilmiş olmasıdır. Burada vurgulanması gereken diğer bir husus, Türkiye ile Brezilya’nın İran ile sağladığı mutabakatta, İran’ın uranyum zenginleştirme hakkının kabul edilmesidir. Bu durumun nükleer teknoloji tekelinin bazı ülkelerin elinde bulunmasına karşı çıkmakla ilgili ilkesel bir mesele olduğu söylenebilir. 20 Mayıs 2010 tarihli basın toplantısında Başbakan Erdoğan, “İran, UAEK üye olmasının yanında Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Anlaşması (NPT) ile ilgili şartları kabul ettiğini bir kez daha açıkça teyit etti. Tabii barışçıl amaçlarla uranyum zenginleştirme çalışması yapılacağını. Çünkü bunun her ülkenin hakkı olduğu da teyit ediliyor” cümlelerine ek olarak Türkiye’nin de nükleer santralı olacağını ve uranyum zenginleştirmesi gerebileceğini ifade etmiştir.
Bu mutabakat, taraf devletlerce İran ile Batı ve ABD arasındaki diğer sorunların müzakere yoluyla çözülebilmesi ve diyalog yolunun açılması için Tahran tarafından atılan olumlu bir adım olarak değerlendirilmiştir. Konuyla ilgili olarak Başbakan Erdoğan, İran ile uluslararası toplum arasında diyaloğun yeniden başlatılmasının ve bunun kalıcı bir uzlaşıyla sonuçlanmasının bu anlaşma sayesinde mümkün olacağını belirtmiştir. Erdoğan, "Önümüzdeki döneme hepimiz sorumlulukla yaklaşmalıyız. Barışçıl çözümleri sadakatle takip etmek herkes için bir görevdir diye düşünüyoruz" ifadelerini kullanmıştır. Buna karşılık Batılı ülkelerin, ABD’nin ve İsrail’in anlaşmaya tepkisi pek olumlu olmamıştır. Mutabakat metninin imzalandığı gün İsrail, İran'ın nükleer tesislerinin elinde kalacağı ve nükleer silah üretim alternatifinin her zaman elinde bulunacağı, ABD'nin devreden çıkarılarak inisiyatifin başka ülkelerin eline geçeceği gerekçeleriyle gelişmelere tepkisini dile getirmiştir. Avrupa Birliği ise temkinli politikasını sürdürmüş, İran’ın Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'na (UAEK) yazılı cevap vermesini istemiştir.[3]
Washington yönetiminin mutabakat konusundaki tavrı da Türkiye, Brezilya ve İran’ın beklemediği bir yönde olmuş, ABD’nin BM Büyükelçisi Susan Rise, İran’ın nükleer zenginleştirme çalışmalarını durdurmaması ve bu konuda uluslararası nükleer uzmanlarıyla işbirliği yapmaması gerekçeleriyle İran’la ilgili yeni yaptırım tasarısı taslağını BM Güvenlik Konseyi’ne sunmuştur.[4] Daha önce Hillary Clinton ABD’nin İran’a yaptırım uygulanması konusunda Rusya ve Çin ile anlaştığını açıklamıştı.[5] Bu desteği aldığını düşündüğü bir zamanda Türkiye, Brezilya ve İran’ın bir mutabakat metni üzerinde anlaşması ABD nezdinde İran’ın yeni bir taktiği olarak değerlendirilmiştir.[6]
ABD’nin bu sefer BMGK’ya sunduğu taslaktaki hükümlerin, Rusya ve Çin’i ikna edebilmek için yumuşatılmış olmasına rağmen Konsey’in İran’a yönelik olarak aldığı daha önceki yaptırım kararlarından daha ağır olduğu ileri sürülmektedir.[7] Metnin tüm detayları kamuoyu ile resmen paylaşılmadığı için yaptırımların ne kadarının zorlayıcı ne kadarının ise öneri boyutunda olacağı tam olarak bilinmemektedir. Bununla birlikte, kamuoyuna sızdırılan bilgilere göre yeni tasarı şu düzenlemeleri öngörmektedir: [8]
- İran’la ilişkili olarak, uranyum madeni çıkarılması, zenginleştirilmesi, yeniden işlenmesi, nükleer malzeme ve teknoloji üretimi ve kullanımı, ağır su faaliyetleri ve nükleer silah taşıyabilen balistik füze teknolojisi konularında yabancı yatırımın yasaklanması. - Savaş tankı, savaş uçağı, füze sistemleri gibi ağır silahların satışına yasak getirilmesi.
- Yabancı ülkelerin bu silahlar konusunda teknik eğitim vermesi, maddi destek sağlamasının yasaklanması.
- Yasaklı kargo taşıdığından şüphelenilen gemilerde arama yapılmasının istenmesi.
- İran’ın nükleer faaliyetlerine katkıda bulunduğundan şüphelenilen mali işlemlerin bloke edilmesi.
Öte yandan, İran’la ilgili yeni karar taslağının içeriği nasıl olursa olsun BMGK’nın 10 geciçi üyesi (Avusturya, Bosna Hersek, Brezilya, Gabon, Japonya, Lübnan, Meksika, Nijerya, Türkiye ve Uganda) arasında olan Brezilya, Türkiye ve Lübnan’ın kararı desteklemeleri beklenmemektedir.[9] Bilindiği üzere Konseyin karar alabilmesi daimi ve geçici üyelerden toplamda en az 9 olumlu oy gerekmektedir.[10]
İran’la yapılan mutabakat ile sonrasında yapılan tartışmalar daha çok İran’ın nükleer programı ile Türkiye ve Brezilya’nın arabuluculuğu üzerinde yoğunlaşsa da bütün bu gelişmeler Soğuk Savaş sonrası oluşan uluslararası sistemin değişmekte olduğunu göstermektedir. ABD’nin mutabakata olumsuz tepkisi üzerine hem Brezilya hem de Türkiye liderleri ABD’nin hala yeni yaptırım arayışında olmasına şiddetle karşı çıkmış ve muhtemel yaptırımlara zemin sağlayacak BMGK karar alma surecine yönelik eleştirilerde bulunmuşlardır. Başbakan Erdoğan, “Üstünlerin hukukunu değil hukukun üstünlüğünü” savunacağız derken, Dışişleri Bakanı Davutoğlu kendilerine danışılmadan karar alınmasını ve sonra bu kararlara uyulmasının istenilmesini kabul etmeyeceklerini ifade etmiştir. Aslında BMGK’nın yapısına ilişkin tartışmalar çok uzun sureden beri devam ediyor olmasına rağmen simdi Konsey’in iki geçici üyesinin birlikte bu süreci sorgulamaya başlamaları önemli bir değişimin habercisidir. Nitekim bu iki ülke gelişmekte olan birçok devletin desteğini de almıştır. İslam Konferansı Örgütü ve Körfez İşbirliği Konseyi gibi uluslararası örgütlerin yanı sıra İran’ın komşularının ve gelişmekte olan ülkelerin önemli bir kısmı da bu mutabakata destek verdiklerini bildirmiştir. “Bağlantısız Ülkeler” de uzun süreden beri İran’ın nükleer programını destekleyen mahiyette açıklamalarda bulunmuştur. Nitekim Türkiye, Brezilya ve İran arasında mutabakatın yapıldığı sırada Tahran’da, gelişmekte olan 15 ülkenin (G-15) zirvesinin yapılıyor olması bir tesadüf değildir.
İşte bu noktada Güvenlik Konseyi’ne gelecek yaptırımların görüşülmesi süreci oldukça kritik olacaktır. Yukarıda da değinildiği üzere Türkiye, Brezilya ve Lübnan’ın yaptırımlar lehinde oy kullanması beklenmemektedir. Konseyin karar alabilmesi için en az dokuz olumlu oy alması gereği hatırlandığında bu durumun yaptırım kararlarını aralarında formüle eden büyük güçlere karşı nasıl ciddi bir meydan okuma olduğu gayet açıktır. Konsey’in İran’a karşı yaptırım kararı alamaması halinde bu gelişme uluslararası sistemdeki değişim taleplerine güç kazandıracaktır.
Aslında uluslararası sistemdeki değişim sancıları uzun süreden beri görülmektedir. George Bush yönetimi döneminde ABD’nin tek taraflı eylemlerine karşı tepki doruk noktasına ulaşmış ve ABD’nin Irak’a müdahalesi sürecinde uluslararası sistemde büyük bir yara açmıştı. O tarihten sonra büyük güçlerin bir araya gelerek uluslararası sistemdeki gelişmeleri değerlendirdikleri G-7’nin yerini G-20’ye bırakması sistemdeki değişim sürecinin bir yansıması olarak değerlendirilmiştir. Ancak, Barack Obama yönetiminin işbaşına gelmesi ABD’nin bu değişim sürecine karşı daha duyarlı olabileceği, müttefikleriyle daha uyumlu çalışabileceği ve böylelikle ülkesinin küresel liderliği konusunda yeniden destek sağlayabileceği beklentilerine yol açmıştı. Nitekim Obama yönetimi işbirliğine önem veren yeni politikalarıyla Çin ve Rusya’yı İran’a karşı yeni yaptırımlar için ikna etmeyi başarmıştır. Ancak Türkiye-Brezilya öncülüğünde yürütülen uzlaşma sürecine karşı takındığı tavır, Amerikan yönetiminin işbirliği anlayışını dar bir çevreyle sınırlı tuttuğunu göstermektedir. Sonuç olarak, Güvenlik Konseyi’nden ABD’nin istediği yönde yeni yaptırım kararları çıkması halinde, bu durum Barack Obama yönetiminin ülkesinin küresel liderliği konusunda ihtiyacı olan destek arayışlarına zemin kaybettirecektir.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Viyana Grubu ABD, Rusya, Fransa ve Birleşmiş Milletlere bağlı Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'ndan oluşmaktadır. Görüldüğü üzere, dolaylı olarak da olsa, ABD’nin de bu mutabakat içerisinde yer alması gerekiyor.
[2] Mutabakata göre %3,5 zenginleştirilmiş 1.200 kg. uranyum karşılığında %20 zenginleştirilmiş 120 kg. uranyum yakıt çubuğu İran’a verilecektir. Bu oran silah yapımı için gereken zenginleştirme düzeyinin altındadır, ancak enerji üretimi ve araştırma reaktörleri için yeterlidir.
[3]ABD eski Başkanı Jimmy Carter’ın Latin Amerika Ulusal Güvenlik danışmanı Robert Pastor Brezilya ve Türkiye’nin söz konusu mutabakat çerçevesinde iki hata yaptıklarını ifade etmiştir: “Brezilya ve Türkiye çabalarından ötürü takdir edilmeliler. Ancak iki büyük hata yaptılar. Birincisi İran’a nükleer bomba yapmasına yetecek kadar zenginleştirilmiş uranyum bıraktılar. İkincisi ise yaptıkları anlaşmada tam bir uluslararası denetim garantisi vermediler” (Iran deal a boost or bust for Brazil diplomacy?, Reuters, 18 Mayıs 2010).
[4] Konunun BMGK’nın gündemine gelmesine rağmen, Başbakan Erdoğan, başta ABD Başkanı Barack Obama ve Rusya Başbakanı Vladimir Putin’i arayarak telefon diplomasi ile mutabakata ilişkin kararlılığını göstermiştir.
[5] Anlaşmanın sağlanmış olmasına dair yaygın bir kanaate göre, ABD’nin Çin gibi BMGK’nın tüm daimi üyelerinin desteğini elde etme konusundaki “olumlu gelişmelere” ilişkin haberler İran’ı endişelendirmiş ve bu durum İran’ın mutabakata razı olmasında etkili olmuştur. (Massoumeh Torfeh, Iran’s Nuclear Pact is not a Done Deal, Guardian, 17 Mayıs 2010).
[6] Bu görüşe bazı yazarların da katıldığı görülmektedir. Örneğin Klein, İran’ın nükleer antlaşmaların gereklerine uymamak ya da uymayı geciktirmek için Brezilya ve Türkiye’yi kullandığını söylemektedir. Brezilya ve Türkiye’nin ise bu mutabakatta yer almalarının sebebini ticari çıkarlarla ilişkilendirmektedir. Ayrıca, Brezilya’nın küresel ekonomik bir güç olmasına rağmen uluslararası diplomaside yerini alamaması; Türkiye’nin ise Avrupa Birliği’nden geri çevrilmesi nedeniyle bölgesinde öncü bir güç olmaya karar vermesi nedenleriyle böyle bir mutabakatta yer aldıklarını ifade etmektedir (Joe Klein, The Tehran Tango, Time, 24-31 Mayıs 2010, s.16) [7] İran, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, Avrupa Birliği ve ABD`nin mali yaptırımları ile karşı karşıyadır. Bu konuda bkz: Sinkaya ve Yıldırım, İran Yaptırımlarının Mali Boyutları, Ortadoğu Analiz, cilt 2, sayı 13 (Ocak 2010), s.40-47.
[8] Söz konusu tasarıya ilişkin alınan yazılanlar ABD yetkililerince kamuoyuna aktarılan bilgilerdir (Kirit Radia, What’s in the new Iran Sanctions Draft?, ABC News, 18 Mayıs 2010) [9] a.g.m. [10] Diğer taraftan, İran tasarının BMGK’nın gündeme gelmesi nedeniyle yapılan açıklamada yaptırımın onaylanması halinde uranyumun Türkiye’ye emanet edilmesi anlaşmasının iptal edebileceği sinyalini vermiştir.
27 MAYIS 2010
http://www.orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=821
ORSAM Ortadoğu Danışmanı Bayram Sinkaya, İran Araştırmacısı Ali Kemal Yıldırım
Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu, İran Dışişleri Bakanı Menuçehr Muttaki ve Brezilya Dışişleri Bakanı Celso Amorim’in, İran’ın elindeki düşük düzeyde zenginleştirilmiş uranyumun daha yüksek oranlarda zenginleştirilmiş uranyum ile takas edilmek üzere Türkiye’ye göndermesine ilişkin bir mutabakat metni imzalaması dünyada geniş yankılar uyandırdı. Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinecad ve Brezilya Cumhurbaşkanı Lula Da Silva’nın katılımıyla 17 Mayıs 2010’da Tahran’da gerçekleşen imza töreninin ardından konuyla ilgili değişik yorumlar yapılmaya devam ediyor.
Bilindiği üzere mutabakat çerçevesinde, İran Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'na (UAEK) resmi bir mektupla detayları bildirecek. Daha sonra Viyana Grubu[1] onay verirse düşük düzeyde zenginleştirilmiş uranyumu bir ay içinde Türkiye'ye gönderecek. İran'a ait az zenginleştirilmiş uranyum, bir yıl içinde yüzde 20 oranında zenginleştirilmiş uranyum yakıt çubuğuna çevrilerek İran'a teslim edilene kadar Türkiye’de depolanacak.[2] Böylelikle, İran az zenginleştirilmiş uranyum karşılığında Tahran’daki nükleer araştırma reaktörü için ihtiyaç duyduğu nükleer yakıtı almış olacak. Anlaşmanın detaylarına ilişkin olarak İran ile Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin (BMGK) 5 daimi üyesi ve Almanya, müzakerelere Türkiye'de devam edecek. Mutabakat metnine uyulmadığı takdirde, Türkiye İran'a ait uranyumu koşulsuz olarak İran'a geri gönderecek.
Mutabakatın önemi; daha önce “büyük güçlerin” de içinde bulunduğu birçok girişimin olmasına ve çabaların hepsinin olumsuz sonuçlanmasına rağmen, bu sefer Türkiye ve Brezilya gibi “yükselen güçlerin” dâhil olduğu bir sürecin sonunda anlaşmaya varılabilmiş olmasıdır. Burada vurgulanması gereken diğer bir husus, Türkiye ile Brezilya’nın İran ile sağladığı mutabakatta, İran’ın uranyum zenginleştirme hakkının kabul edilmesidir. Bu durumun nükleer teknoloji tekelinin bazı ülkelerin elinde bulunmasına karşı çıkmakla ilgili ilkesel bir mesele olduğu söylenebilir. 20 Mayıs 2010 tarihli basın toplantısında Başbakan Erdoğan, “İran, UAEK üye olmasının yanında Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Anlaşması (NPT) ile ilgili şartları kabul ettiğini bir kez daha açıkça teyit etti. Tabii barışçıl amaçlarla uranyum zenginleştirme çalışması yapılacağını. Çünkü bunun her ülkenin hakkı olduğu da teyit ediliyor” cümlelerine ek olarak Türkiye’nin de nükleer santralı olacağını ve uranyum zenginleştirmesi gerebileceğini ifade etmiştir.
Bu mutabakat, taraf devletlerce İran ile Batı ve ABD arasındaki diğer sorunların müzakere yoluyla çözülebilmesi ve diyalog yolunun açılması için Tahran tarafından atılan olumlu bir adım olarak değerlendirilmiştir. Konuyla ilgili olarak Başbakan Erdoğan, İran ile uluslararası toplum arasında diyaloğun yeniden başlatılmasının ve bunun kalıcı bir uzlaşıyla sonuçlanmasının bu anlaşma sayesinde mümkün olacağını belirtmiştir. Erdoğan, "Önümüzdeki döneme hepimiz sorumlulukla yaklaşmalıyız. Barışçıl çözümleri sadakatle takip etmek herkes için bir görevdir diye düşünüyoruz" ifadelerini kullanmıştır. Buna karşılık Batılı ülkelerin, ABD’nin ve İsrail’in anlaşmaya tepkisi pek olumlu olmamıştır. Mutabakat metninin imzalandığı gün İsrail, İran'ın nükleer tesislerinin elinde kalacağı ve nükleer silah üretim alternatifinin her zaman elinde bulunacağı, ABD'nin devreden çıkarılarak inisiyatifin başka ülkelerin eline geçeceği gerekçeleriyle gelişmelere tepkisini dile getirmiştir. Avrupa Birliği ise temkinli politikasını sürdürmüş, İran’ın Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'na (UAEK) yazılı cevap vermesini istemiştir.[3]
Washington yönetiminin mutabakat konusundaki tavrı da Türkiye, Brezilya ve İran’ın beklemediği bir yönde olmuş, ABD’nin BM Büyükelçisi Susan Rise, İran’ın nükleer zenginleştirme çalışmalarını durdurmaması ve bu konuda uluslararası nükleer uzmanlarıyla işbirliği yapmaması gerekçeleriyle İran’la ilgili yeni yaptırım tasarısı taslağını BM Güvenlik Konseyi’ne sunmuştur.[4] Daha önce Hillary Clinton ABD’nin İran’a yaptırım uygulanması konusunda Rusya ve Çin ile anlaştığını açıklamıştı.[5] Bu desteği aldığını düşündüğü bir zamanda Türkiye, Brezilya ve İran’ın bir mutabakat metni üzerinde anlaşması ABD nezdinde İran’ın yeni bir taktiği olarak değerlendirilmiştir.[6]
ABD’nin bu sefer BMGK’ya sunduğu taslaktaki hükümlerin, Rusya ve Çin’i ikna edebilmek için yumuşatılmış olmasına rağmen Konsey’in İran’a yönelik olarak aldığı daha önceki yaptırım kararlarından daha ağır olduğu ileri sürülmektedir.[7] Metnin tüm detayları kamuoyu ile resmen paylaşılmadığı için yaptırımların ne kadarının zorlayıcı ne kadarının ise öneri boyutunda olacağı tam olarak bilinmemektedir. Bununla birlikte, kamuoyuna sızdırılan bilgilere göre yeni tasarı şu düzenlemeleri öngörmektedir: [8]
- İran’la ilişkili olarak, uranyum madeni çıkarılması, zenginleştirilmesi, yeniden işlenmesi, nükleer malzeme ve teknoloji üretimi ve kullanımı, ağır su faaliyetleri ve nükleer silah taşıyabilen balistik füze teknolojisi konularında yabancı yatırımın yasaklanması. - Savaş tankı, savaş uçağı, füze sistemleri gibi ağır silahların satışına yasak getirilmesi.
- Yabancı ülkelerin bu silahlar konusunda teknik eğitim vermesi, maddi destek sağlamasının yasaklanması.
- Yasaklı kargo taşıdığından şüphelenilen gemilerde arama yapılmasının istenmesi.
- İran’ın nükleer faaliyetlerine katkıda bulunduğundan şüphelenilen mali işlemlerin bloke edilmesi.
Öte yandan, İran’la ilgili yeni karar taslağının içeriği nasıl olursa olsun BMGK’nın 10 geciçi üyesi (Avusturya, Bosna Hersek, Brezilya, Gabon, Japonya, Lübnan, Meksika, Nijerya, Türkiye ve Uganda) arasında olan Brezilya, Türkiye ve Lübnan’ın kararı desteklemeleri beklenmemektedir.[9] Bilindiği üzere Konseyin karar alabilmesi daimi ve geçici üyelerden toplamda en az 9 olumlu oy gerekmektedir.[10]
İran’la yapılan mutabakat ile sonrasında yapılan tartışmalar daha çok İran’ın nükleer programı ile Türkiye ve Brezilya’nın arabuluculuğu üzerinde yoğunlaşsa da bütün bu gelişmeler Soğuk Savaş sonrası oluşan uluslararası sistemin değişmekte olduğunu göstermektedir. ABD’nin mutabakata olumsuz tepkisi üzerine hem Brezilya hem de Türkiye liderleri ABD’nin hala yeni yaptırım arayışında olmasına şiddetle karşı çıkmış ve muhtemel yaptırımlara zemin sağlayacak BMGK karar alma surecine yönelik eleştirilerde bulunmuşlardır. Başbakan Erdoğan, “Üstünlerin hukukunu değil hukukun üstünlüğünü” savunacağız derken, Dışişleri Bakanı Davutoğlu kendilerine danışılmadan karar alınmasını ve sonra bu kararlara uyulmasının istenilmesini kabul etmeyeceklerini ifade etmiştir. Aslında BMGK’nın yapısına ilişkin tartışmalar çok uzun sureden beri devam ediyor olmasına rağmen simdi Konsey’in iki geçici üyesinin birlikte bu süreci sorgulamaya başlamaları önemli bir değişimin habercisidir. Nitekim bu iki ülke gelişmekte olan birçok devletin desteğini de almıştır. İslam Konferansı Örgütü ve Körfez İşbirliği Konseyi gibi uluslararası örgütlerin yanı sıra İran’ın komşularının ve gelişmekte olan ülkelerin önemli bir kısmı da bu mutabakata destek verdiklerini bildirmiştir. “Bağlantısız Ülkeler” de uzun süreden beri İran’ın nükleer programını destekleyen mahiyette açıklamalarda bulunmuştur. Nitekim Türkiye, Brezilya ve İran arasında mutabakatın yapıldığı sırada Tahran’da, gelişmekte olan 15 ülkenin (G-15) zirvesinin yapılıyor olması bir tesadüf değildir.
İşte bu noktada Güvenlik Konseyi’ne gelecek yaptırımların görüşülmesi süreci oldukça kritik olacaktır. Yukarıda da değinildiği üzere Türkiye, Brezilya ve Lübnan’ın yaptırımlar lehinde oy kullanması beklenmemektedir. Konseyin karar alabilmesi için en az dokuz olumlu oy alması gereği hatırlandığında bu durumun yaptırım kararlarını aralarında formüle eden büyük güçlere karşı nasıl ciddi bir meydan okuma olduğu gayet açıktır. Konsey’in İran’a karşı yaptırım kararı alamaması halinde bu gelişme uluslararası sistemdeki değişim taleplerine güç kazandıracaktır.
Aslında uluslararası sistemdeki değişim sancıları uzun süreden beri görülmektedir. George Bush yönetimi döneminde ABD’nin tek taraflı eylemlerine karşı tepki doruk noktasına ulaşmış ve ABD’nin Irak’a müdahalesi sürecinde uluslararası sistemde büyük bir yara açmıştı. O tarihten sonra büyük güçlerin bir araya gelerek uluslararası sistemdeki gelişmeleri değerlendirdikleri G-7’nin yerini G-20’ye bırakması sistemdeki değişim sürecinin bir yansıması olarak değerlendirilmiştir. Ancak, Barack Obama yönetiminin işbaşına gelmesi ABD’nin bu değişim sürecine karşı daha duyarlı olabileceği, müttefikleriyle daha uyumlu çalışabileceği ve böylelikle ülkesinin küresel liderliği konusunda yeniden destek sağlayabileceği beklentilerine yol açmıştı. Nitekim Obama yönetimi işbirliğine önem veren yeni politikalarıyla Çin ve Rusya’yı İran’a karşı yeni yaptırımlar için ikna etmeyi başarmıştır. Ancak Türkiye-Brezilya öncülüğünde yürütülen uzlaşma sürecine karşı takındığı tavır, Amerikan yönetiminin işbirliği anlayışını dar bir çevreyle sınırlı tuttuğunu göstermektedir. Sonuç olarak, Güvenlik Konseyi’nden ABD’nin istediği yönde yeni yaptırım kararları çıkması halinde, bu durum Barack Obama yönetiminin ülkesinin küresel liderliği konusunda ihtiyacı olan destek arayışlarına zemin kaybettirecektir.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Viyana Grubu ABD, Rusya, Fransa ve Birleşmiş Milletlere bağlı Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'ndan oluşmaktadır. Görüldüğü üzere, dolaylı olarak da olsa, ABD’nin de bu mutabakat içerisinde yer alması gerekiyor.
[2] Mutabakata göre %3,5 zenginleştirilmiş 1.200 kg. uranyum karşılığında %20 zenginleştirilmiş 120 kg. uranyum yakıt çubuğu İran’a verilecektir. Bu oran silah yapımı için gereken zenginleştirme düzeyinin altındadır, ancak enerji üretimi ve araştırma reaktörleri için yeterlidir.
[3]ABD eski Başkanı Jimmy Carter’ın Latin Amerika Ulusal Güvenlik danışmanı Robert Pastor Brezilya ve Türkiye’nin söz konusu mutabakat çerçevesinde iki hata yaptıklarını ifade etmiştir: “Brezilya ve Türkiye çabalarından ötürü takdir edilmeliler. Ancak iki büyük hata yaptılar. Birincisi İran’a nükleer bomba yapmasına yetecek kadar zenginleştirilmiş uranyum bıraktılar. İkincisi ise yaptıkları anlaşmada tam bir uluslararası denetim garantisi vermediler” (Iran deal a boost or bust for Brazil diplomacy?, Reuters, 18 Mayıs 2010).
[4] Konunun BMGK’nın gündemine gelmesine rağmen, Başbakan Erdoğan, başta ABD Başkanı Barack Obama ve Rusya Başbakanı Vladimir Putin’i arayarak telefon diplomasi ile mutabakata ilişkin kararlılığını göstermiştir.
[5] Anlaşmanın sağlanmış olmasına dair yaygın bir kanaate göre, ABD’nin Çin gibi BMGK’nın tüm daimi üyelerinin desteğini elde etme konusundaki “olumlu gelişmelere” ilişkin haberler İran’ı endişelendirmiş ve bu durum İran’ın mutabakata razı olmasında etkili olmuştur. (Massoumeh Torfeh, Iran’s Nuclear Pact is not a Done Deal, Guardian, 17 Mayıs 2010).
[6] Bu görüşe bazı yazarların da katıldığı görülmektedir. Örneğin Klein, İran’ın nükleer antlaşmaların gereklerine uymamak ya da uymayı geciktirmek için Brezilya ve Türkiye’yi kullandığını söylemektedir. Brezilya ve Türkiye’nin ise bu mutabakatta yer almalarının sebebini ticari çıkarlarla ilişkilendirmektedir. Ayrıca, Brezilya’nın küresel ekonomik bir güç olmasına rağmen uluslararası diplomaside yerini alamaması; Türkiye’nin ise Avrupa Birliği’nden geri çevrilmesi nedeniyle bölgesinde öncü bir güç olmaya karar vermesi nedenleriyle böyle bir mutabakatta yer aldıklarını ifade etmektedir (Joe Klein, The Tehran Tango, Time, 24-31 Mayıs 2010, s.16) [7] İran, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, Avrupa Birliği ve ABD`nin mali yaptırımları ile karşı karşıyadır. Bu konuda bkz: Sinkaya ve Yıldırım, İran Yaptırımlarının Mali Boyutları, Ortadoğu Analiz, cilt 2, sayı 13 (Ocak 2010), s.40-47.
[8] Söz konusu tasarıya ilişkin alınan yazılanlar ABD yetkililerince kamuoyuna aktarılan bilgilerdir (Kirit Radia, What’s in the new Iran Sanctions Draft?, ABC News, 18 Mayıs 2010) [9] a.g.m. [10] Diğer taraftan, İran tasarının BMGK’nın gündeme gelmesi nedeniyle yapılan açıklamada yaptırımın onaylanması halinde uranyumun Türkiye’ye emanet edilmesi anlaşmasının iptal edebileceği sinyalini vermiştir.
27 MAYIS 2010
http://www.orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=821
Türkiye-İran İlişkilerinde “Güz Sancısı”
Türkiye-İran İlişkilerinde “Güz Sancısı”
Dr. Bayram SİNKAYA, ORSAM Ortadoğu Danışmanı, Atatürk Üniversitesi, bsinkaya@yahoo.co
“Arap Baharı”nın Mart 2011’de Suriye’ye sıçramasının ardından Türkiye ile İran arasındaki ilişkilerin bozulmaya başladığına dair haberler ve tartışmalar bir süredir kamuoyunda önemli bir yer tutmaktadır. Türkiye hava sahasından geçen iki İran kargo uçağının Mart ayı içerisinde Suriye’ye silah taşıdığı iddiasıyla indirilmesi ve bu uçaklardan birinde askeri malzeme bulunduğunun BM Güvenlik Konseyi İran Yaptırımları Komitesi’ne bildirilmesi, Türkiye-İran ilişkilerinin bozulmaya başladığı iddialarını güçlendirmişti. Bu iddiaları yalanlarcasına 16 Nisan’da Kapıköy (Razi) sınır kapısının açılışında İranlı muadili ile bir araya gelen Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu, “Dünyaya ilan ediyoruz ki Türkiye ve İran ebediyete kadar dost kalacak!” demişti.[1] O günden sonra Türkiye İran ilişkilerinde bazı inişler ve çıkışlar yaşandı, ancak ikili ilişkilerdeki sorunlar resmi düzeyde pek dile getirilmedi. Türkiye ile İran arasında bazı sorunların olduğuna dair en yüksek düzeyli işaret Başbakan Tayyip Erdoğan’dan geldi.
Başbakan Erdoğan “Arap Baharı”na destek vermek üzere 12-16 Eylül tarihlerinde düzenlediği Mısır, Tunus ve Libya ziyareti sırasında basın mensuplarının “İran’la bir gerginlik söz konusu mu?” sorusuna “İran’la bir gerginlik var diyemem.” şeklinde cevap verdi.[2] Başbakan’ın İran hakkında daha önce yaptığı “dostane” değerlendirmeler dikkate alındığında, “gerginlik var diyemem” ifadesi, ikili ilişkilerde şimdilik gerginlik düzeyinde olmasa da bir şeylerin iyi gitmediğine işaret etmektedir.
Peki, Türkiye ile İran arasında iyi gitmeyen şeyler nelerdir? Bu konuda ilk akla gelen husus PKK meselesidir. PKK meselesi, geçmişte Türkiye-İran ilişkilerinde ciddi sorunlara yol açmışsa da son on yıldır iki ülkenin işbirliği yaptığı bir konu olmuştur. PKK kaynaklarının Türkiye ile İran’ın PKK’ya karşı işbirliği yaptığı iddialarına karşılık, görünen o ki, iki devlet son zamanlarda PKK ile mücadele stratejilerini koordine edememiştir. İran, PJAK ile mücadele kapsamında Temmuz ayında Kuzey Irak’a yönelik askeri operasyon başlattığında Türkiye sessiz kalmıştır. Aynı dönemde Türkiye’de PKK saldırılarının yoğunlaşmasının ardından bu defa Türkiye Kandil’e karşı askeri hava operasyonu başlatmıştı. Bu operasyon sırasında Türk jetleri İran hava sahasını kullandı. Ancak bu işbirliği “Karayılan muamması” ile gölgelenmiştir. MİT’in, Kandil Dağı’nın İran kısmında Murat Karayılan ve diğer PKK liderlerinin bulunduğu yerlerin koordinatlarının İran’a ilettiği ileri sürülmüştür. Bu istihbarata rağmen Karayılan’ın yakalanamaması Türk basınında, İran’ın ya Karayılan’ın kaçmasına göz yumduğu ya da Karayılan’ı Türkiye’ye karşı bir koz olarak kullandığı şeklinde değerlendirmelere neden olmuştur.[3] “Karayılan yakalandı” haberlerinin yalanlanmasına rağmen bu kişinin uzunca bir süre basına görüntü vermemesi, İran’ın Karayılan’ı kullandığı iddiasını güçlendirmiştir. Bu durum Türkiye kamuoyunda oldukça büyük bir tepkiye neden olmuş, Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç bu tepkiyi “işin içinde bir şeyler var” diyerek en yüksek düzeyde ifade etmiştir.[4] Türkiye ile İran arasında PKK’ya karşı mücadelenin iyi koordine edilemediğine dair son gelişme yine Başbakan’ın açıklamaları üzerine ortaya çıkmıştır. Erdoğan, “Arap Baharı” gezisi sırasında Kandil’de PKK’ya karşı İran ile müşterek bir operasyon yapılabileceğini ima etmişti. Fakat İran’ın Ankara’daki Büyükelçisi Bahman Husseinpour, Türkiye’nin PKK ile mücadelesine destek vereceklerini belirtmiş ancak “Kuzey Irak’a karşı ortak bir operasyonun söz konusu olmadığını” söylemiştir.[5]
İki ülke arasında iyi gitmeyen hususlardan birisi de Türkiye ve İran’ın Suriye’ye yönelik yaklaşımıdır. Aslında hem Türkiye hem de İran, Suriye’de gösterilerin başlamasından sonra benzer tavırlar almıştır. Zira Beşar Esad her iki hükümet ile de iyi ilişkiler içerisinde idi. Gösterilerin Suriye’ye sıçramasının ardından Türkiye Esad’ın reform yapma kapasitesine sahip olduğunu savunarak reformlar yapması kaydıyla Esad yönetimine destek vermiştir. Suriye’nin reform ihtiyacını kabul eden İran yönetimi de Esad’ın Mayıs ayında açıkladığı “reform paketi”ni memnuniyetle karşılamış, ancak göstericilere karşı Esad’a kayıtsız destek vermiştir. Buna karşılık iki ülkenin Suriye muhalefetine bakışı farklı olmuştur. Türkiye Suriye muhalefetine destek verip ev sahipliği yaparken İran, Suriye muhalefetini, “direniş cephesini” yıkmak isteyen yabancıların piyonları gibi görmüştür. Bu nedenle, Türkiye’nin Suriye muhalefetine ev sahipliği yapması, İran’da tepkiyle karşılanmıştır. Suriye’de gösterilerin uzun soluklu olması ve nihayet Türkiye’nin Esad’dan desteğini çekmesi üzerine İran Cumhurbaşkanı Ahmedinecad, Başbakan Erdoğan’ı arayarak Suriye konusunda işbirliği yapmayı teklif etmiştir. Ancak Başbakan Erdoğan, İran’ın bölgesel meselelerdeki tavrının önemli olduğuna işaret etmiştir. Erdoğan’ın tabiriyle Başbakan Erdoğan Ahmedinecad’a, “Sizden aldıkları cesaretle Esad yönetimi şımarıyor” uyarısında bulunarak İran’ın da Esad yönetiminden desteğini çekmesini istemiştir.[6]
Diğer taraftan her iki ülke “Arap Baharı”nı yaşayan ülkelere model olma ve buralarda nüfuz kazanma yarışına girmiştir. Nitekim Erdoğan’ın gezisi sırasında özellikle laiklik hususunda verdiği mesajlar, Türkiye ve İran arasındaki farkı net şekilde ortaya koymuştur. Buna karşılık İran’ın önde gelen din ve siyaset adamlarından Ayetullah Haşimi Şahrudi, Türkiye’nin buralarda “liberal İslam”ı teşvik ederek bölgesel gelişmeleri kendi lehine kullanmaya çalıştığını ileri sürmüştür.[7] Başkan Erdoğan’ın “Arap Baharı” gezisiyle neredeyse eşzamanlı olarak Tahran’da düzenlenen “Uluslararası İslami Uyanış Konferansı,” bölgedeki Türkiye- İran rekabetinin devam edeceğini göstermektedir. Bu rekabet çerçevesinde Türkiye’nin Batı ile işbirliğine açık, mutedil siyasi hareketleri desteklemesi, buna karşılık İran’ın “radikal İslamcı” hareketlerle dayanışma içine girmesi beklenmektedir.
Türkiye-İran ilişkilerinde son dönemde ortaya çıkan bir diğer sorun ise füze savunma sistemi çerçevesinde Türkiye’ye Amerikan radarlarının yerleştirilecek olmasıdır. Türkiye bu radarların tamamen savunma amaçlı olduğunu, dolayısıyla İran’a olumsuz bir etkisinin olmayacağını ileri sürmektedir. Ancak Türkiye’ye konuşlanan radar sisteminin İran’ın savunma stratejisini olumsuz bir şekilde etkilemesi beklenmektedir. İran’ın savunma stratejisinde orta ve uzun menzilli füzelerin caydırıcılık açısından önemli bir yeri vardır. Ancak Türkiye’ye yerleşecek radar sistemi, İran’ın saldırı amaçlı olmasa bile herhangi bir saldırıya karşı cevap verme kabiliyetine, dolayısıyla “caydırıcılığına” büyük bir zarar verecektir. Bu yüzden son olarak İran Dışişleri Bakanı Salehi, Türkiye’nin kararının İran’da kaygıya neden olduğunu belirterek, yanlış anlamaların önüne geçmek için Türkiye’den açıklama yapmasını istemiştir.[8]
Bütün bu gelişmeler birlikte değerlendirildiğinde Türkiye-İran ilişkilerinde bazı ciddi sorunların olduğu açıkça görülmektedir. Bu sorunların bir kısmı, özellikle PKK meselesi taraflar arasında koordinasyon eksikliğinden kaynaklanmaktadır ve çözümü göreceli olarak daha kolaydır. Başbakan İran ile ilgili yaptığı değerlendirme sırasında MİT Müsteşarı Hakan Fidan’ın yakında İran’a gideceğini söylemiştir. Türkiye-İran ilişkilerinde son dönemde ortaya çıkan sorunlarla birlikte değerlendirildiğinde, Fidan’ın İran’a yapacağı ziyaret, ikili ilişkilerde “güvenliğin” tekrar öne çıkması anlamına gelmektedir.
İkili ilişkilerdeki sorunların bir kısmı da Türkiye ve İran’ın bölgeye yönelik bakışlarındaki köklü siyasal ve ideolojik farklılıklardan kaynaklanmaktadır. Türkiye ile İran’ın bölgesel rekabeti bu farklılıkları şiddetlendirmektedir. Bu nedenle Başbakan Erdoğan’ın önümüzdeki aylarda İran’a yapmamı beklenen ziyaret iki ülke arasındaki sorunların çözümü ve ilişkilerin güçlendirilmesi açısından oldukça önem kazanmıştır.
Kaynaklar
--------------------------------------------------------------------------------
[1] “Davutoğlu: Türkiye ve İran Ebedi Dost,” 16 Nisan 2011, http://www.beyazgazete.com/haber/2011/0 4/16/davutoglu-turkiye-ve-iran-ebedi-dost.html (Erişim:19 Eylül 2011).
[2]“Erdoğan’dan Sert Mesajlar: Habur Anlayışı Bitti! İran’la Ortak Kandil Harekatı,” 16 Eylül 2011, http://www.euractiv.com.tr/politika-000110/article/er doandan-sert-mesajlar-habur-anlay-bitti-iranla-orta k-kandil-harekat-021154, (Erişim: 19 Eylül 2011).
[3] “Karayılan’ı İran Kurtardı,” Sabah, 20 Ağustos 2011; “Karayılan ve PKK Hakkında İlginç İddia,” Radikal, 24 Ağustos 2011.
[4] “Karayılan İran’ın Elinde mi,” Doğan Haber Ajansı, 24 Ağustos 2011.
[5] “İran Büyükelçisi: Kandil’e Ortak Operasyon Yok,” Radikal, 16 Eylül 2011.
[6]“Erdoğan’dan Sert Mesajlar: Habur Anlayışı Bitti! İran’la Ortak Kandil Harekatı,” 16 Eylül 2011, http://www.euractiv.com.tr/politika-000110/article/erdoan dan-sert-mesajlar-habur-anlay-bitti-iranla-ortak-kandil-harekat-021154, (Erişim: 19 Eylül 2011).
[7] “Ayatollah Shahroudi: Turkey Seeking to Promote Liberal Islam,” Mehr News Agency, 24 Ağustos 2011.
[8] “Iran Calls for Turkey's Explanation over NATO Missile Shield,” Fars News Agency, 19 Eylül 2011.
20 EYLÜL 2011
http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=2645
Dr. Bayram SİNKAYA, ORSAM Ortadoğu Danışmanı, Atatürk Üniversitesi, bsinkaya@yahoo.co
“Arap Baharı”nın Mart 2011’de Suriye’ye sıçramasının ardından Türkiye ile İran arasındaki ilişkilerin bozulmaya başladığına dair haberler ve tartışmalar bir süredir kamuoyunda önemli bir yer tutmaktadır. Türkiye hava sahasından geçen iki İran kargo uçağının Mart ayı içerisinde Suriye’ye silah taşıdığı iddiasıyla indirilmesi ve bu uçaklardan birinde askeri malzeme bulunduğunun BM Güvenlik Konseyi İran Yaptırımları Komitesi’ne bildirilmesi, Türkiye-İran ilişkilerinin bozulmaya başladığı iddialarını güçlendirmişti. Bu iddiaları yalanlarcasına 16 Nisan’da Kapıköy (Razi) sınır kapısının açılışında İranlı muadili ile bir araya gelen Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu, “Dünyaya ilan ediyoruz ki Türkiye ve İran ebediyete kadar dost kalacak!” demişti.[1] O günden sonra Türkiye İran ilişkilerinde bazı inişler ve çıkışlar yaşandı, ancak ikili ilişkilerdeki sorunlar resmi düzeyde pek dile getirilmedi. Türkiye ile İran arasında bazı sorunların olduğuna dair en yüksek düzeyli işaret Başbakan Tayyip Erdoğan’dan geldi.
Başbakan Erdoğan “Arap Baharı”na destek vermek üzere 12-16 Eylül tarihlerinde düzenlediği Mısır, Tunus ve Libya ziyareti sırasında basın mensuplarının “İran’la bir gerginlik söz konusu mu?” sorusuna “İran’la bir gerginlik var diyemem.” şeklinde cevap verdi.[2] Başbakan’ın İran hakkında daha önce yaptığı “dostane” değerlendirmeler dikkate alındığında, “gerginlik var diyemem” ifadesi, ikili ilişkilerde şimdilik gerginlik düzeyinde olmasa da bir şeylerin iyi gitmediğine işaret etmektedir.
Peki, Türkiye ile İran arasında iyi gitmeyen şeyler nelerdir? Bu konuda ilk akla gelen husus PKK meselesidir. PKK meselesi, geçmişte Türkiye-İran ilişkilerinde ciddi sorunlara yol açmışsa da son on yıldır iki ülkenin işbirliği yaptığı bir konu olmuştur. PKK kaynaklarının Türkiye ile İran’ın PKK’ya karşı işbirliği yaptığı iddialarına karşılık, görünen o ki, iki devlet son zamanlarda PKK ile mücadele stratejilerini koordine edememiştir. İran, PJAK ile mücadele kapsamında Temmuz ayında Kuzey Irak’a yönelik askeri operasyon başlattığında Türkiye sessiz kalmıştır. Aynı dönemde Türkiye’de PKK saldırılarının yoğunlaşmasının ardından bu defa Türkiye Kandil’e karşı askeri hava operasyonu başlatmıştı. Bu operasyon sırasında Türk jetleri İran hava sahasını kullandı. Ancak bu işbirliği “Karayılan muamması” ile gölgelenmiştir. MİT’in, Kandil Dağı’nın İran kısmında Murat Karayılan ve diğer PKK liderlerinin bulunduğu yerlerin koordinatlarının İran’a ilettiği ileri sürülmüştür. Bu istihbarata rağmen Karayılan’ın yakalanamaması Türk basınında, İran’ın ya Karayılan’ın kaçmasına göz yumduğu ya da Karayılan’ı Türkiye’ye karşı bir koz olarak kullandığı şeklinde değerlendirmelere neden olmuştur.[3] “Karayılan yakalandı” haberlerinin yalanlanmasına rağmen bu kişinin uzunca bir süre basına görüntü vermemesi, İran’ın Karayılan’ı kullandığı iddiasını güçlendirmiştir. Bu durum Türkiye kamuoyunda oldukça büyük bir tepkiye neden olmuş, Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç bu tepkiyi “işin içinde bir şeyler var” diyerek en yüksek düzeyde ifade etmiştir.[4] Türkiye ile İran arasında PKK’ya karşı mücadelenin iyi koordine edilemediğine dair son gelişme yine Başbakan’ın açıklamaları üzerine ortaya çıkmıştır. Erdoğan, “Arap Baharı” gezisi sırasında Kandil’de PKK’ya karşı İran ile müşterek bir operasyon yapılabileceğini ima etmişti. Fakat İran’ın Ankara’daki Büyükelçisi Bahman Husseinpour, Türkiye’nin PKK ile mücadelesine destek vereceklerini belirtmiş ancak “Kuzey Irak’a karşı ortak bir operasyonun söz konusu olmadığını” söylemiştir.[5]
İki ülke arasında iyi gitmeyen hususlardan birisi de Türkiye ve İran’ın Suriye’ye yönelik yaklaşımıdır. Aslında hem Türkiye hem de İran, Suriye’de gösterilerin başlamasından sonra benzer tavırlar almıştır. Zira Beşar Esad her iki hükümet ile de iyi ilişkiler içerisinde idi. Gösterilerin Suriye’ye sıçramasının ardından Türkiye Esad’ın reform yapma kapasitesine sahip olduğunu savunarak reformlar yapması kaydıyla Esad yönetimine destek vermiştir. Suriye’nin reform ihtiyacını kabul eden İran yönetimi de Esad’ın Mayıs ayında açıkladığı “reform paketi”ni memnuniyetle karşılamış, ancak göstericilere karşı Esad’a kayıtsız destek vermiştir. Buna karşılık iki ülkenin Suriye muhalefetine bakışı farklı olmuştur. Türkiye Suriye muhalefetine destek verip ev sahipliği yaparken İran, Suriye muhalefetini, “direniş cephesini” yıkmak isteyen yabancıların piyonları gibi görmüştür. Bu nedenle, Türkiye’nin Suriye muhalefetine ev sahipliği yapması, İran’da tepkiyle karşılanmıştır. Suriye’de gösterilerin uzun soluklu olması ve nihayet Türkiye’nin Esad’dan desteğini çekmesi üzerine İran Cumhurbaşkanı Ahmedinecad, Başbakan Erdoğan’ı arayarak Suriye konusunda işbirliği yapmayı teklif etmiştir. Ancak Başbakan Erdoğan, İran’ın bölgesel meselelerdeki tavrının önemli olduğuna işaret etmiştir. Erdoğan’ın tabiriyle Başbakan Erdoğan Ahmedinecad’a, “Sizden aldıkları cesaretle Esad yönetimi şımarıyor” uyarısında bulunarak İran’ın da Esad yönetiminden desteğini çekmesini istemiştir.[6]
Diğer taraftan her iki ülke “Arap Baharı”nı yaşayan ülkelere model olma ve buralarda nüfuz kazanma yarışına girmiştir. Nitekim Erdoğan’ın gezisi sırasında özellikle laiklik hususunda verdiği mesajlar, Türkiye ve İran arasındaki farkı net şekilde ortaya koymuştur. Buna karşılık İran’ın önde gelen din ve siyaset adamlarından Ayetullah Haşimi Şahrudi, Türkiye’nin buralarda “liberal İslam”ı teşvik ederek bölgesel gelişmeleri kendi lehine kullanmaya çalıştığını ileri sürmüştür.[7] Başkan Erdoğan’ın “Arap Baharı” gezisiyle neredeyse eşzamanlı olarak Tahran’da düzenlenen “Uluslararası İslami Uyanış Konferansı,” bölgedeki Türkiye- İran rekabetinin devam edeceğini göstermektedir. Bu rekabet çerçevesinde Türkiye’nin Batı ile işbirliğine açık, mutedil siyasi hareketleri desteklemesi, buna karşılık İran’ın “radikal İslamcı” hareketlerle dayanışma içine girmesi beklenmektedir.
Türkiye-İran ilişkilerinde son dönemde ortaya çıkan bir diğer sorun ise füze savunma sistemi çerçevesinde Türkiye’ye Amerikan radarlarının yerleştirilecek olmasıdır. Türkiye bu radarların tamamen savunma amaçlı olduğunu, dolayısıyla İran’a olumsuz bir etkisinin olmayacağını ileri sürmektedir. Ancak Türkiye’ye konuşlanan radar sisteminin İran’ın savunma stratejisini olumsuz bir şekilde etkilemesi beklenmektedir. İran’ın savunma stratejisinde orta ve uzun menzilli füzelerin caydırıcılık açısından önemli bir yeri vardır. Ancak Türkiye’ye yerleşecek radar sistemi, İran’ın saldırı amaçlı olmasa bile herhangi bir saldırıya karşı cevap verme kabiliyetine, dolayısıyla “caydırıcılığına” büyük bir zarar verecektir. Bu yüzden son olarak İran Dışişleri Bakanı Salehi, Türkiye’nin kararının İran’da kaygıya neden olduğunu belirterek, yanlış anlamaların önüne geçmek için Türkiye’den açıklama yapmasını istemiştir.[8]
Bütün bu gelişmeler birlikte değerlendirildiğinde Türkiye-İran ilişkilerinde bazı ciddi sorunların olduğu açıkça görülmektedir. Bu sorunların bir kısmı, özellikle PKK meselesi taraflar arasında koordinasyon eksikliğinden kaynaklanmaktadır ve çözümü göreceli olarak daha kolaydır. Başbakan İran ile ilgili yaptığı değerlendirme sırasında MİT Müsteşarı Hakan Fidan’ın yakında İran’a gideceğini söylemiştir. Türkiye-İran ilişkilerinde son dönemde ortaya çıkan sorunlarla birlikte değerlendirildiğinde, Fidan’ın İran’a yapacağı ziyaret, ikili ilişkilerde “güvenliğin” tekrar öne çıkması anlamına gelmektedir.
İkili ilişkilerdeki sorunların bir kısmı da Türkiye ve İran’ın bölgeye yönelik bakışlarındaki köklü siyasal ve ideolojik farklılıklardan kaynaklanmaktadır. Türkiye ile İran’ın bölgesel rekabeti bu farklılıkları şiddetlendirmektedir. Bu nedenle Başbakan Erdoğan’ın önümüzdeki aylarda İran’a yapmamı beklenen ziyaret iki ülke arasındaki sorunların çözümü ve ilişkilerin güçlendirilmesi açısından oldukça önem kazanmıştır.
Kaynaklar
--------------------------------------------------------------------------------
[1] “Davutoğlu: Türkiye ve İran Ebedi Dost,” 16 Nisan 2011, http://www.beyazgazete.com/haber/2011/0 4/16/davutoglu-turkiye-ve-iran-ebedi-dost.html (Erişim:19 Eylül 2011).
[2]“Erdoğan’dan Sert Mesajlar: Habur Anlayışı Bitti! İran’la Ortak Kandil Harekatı,” 16 Eylül 2011, http://www.euractiv.com.tr/politika-000110/article/er doandan-sert-mesajlar-habur-anlay-bitti-iranla-orta k-kandil-harekat-021154, (Erişim: 19 Eylül 2011).
[3] “Karayılan’ı İran Kurtardı,” Sabah, 20 Ağustos 2011; “Karayılan ve PKK Hakkında İlginç İddia,” Radikal, 24 Ağustos 2011.
[4] “Karayılan İran’ın Elinde mi,” Doğan Haber Ajansı, 24 Ağustos 2011.
[5] “İran Büyükelçisi: Kandil’e Ortak Operasyon Yok,” Radikal, 16 Eylül 2011.
[6]“Erdoğan’dan Sert Mesajlar: Habur Anlayışı Bitti! İran’la Ortak Kandil Harekatı,” 16 Eylül 2011, http://www.euractiv.com.tr/politika-000110/article/erdoan dan-sert-mesajlar-habur-anlay-bitti-iranla-ortak-kandil-harekat-021154, (Erişim: 19 Eylül 2011).
[7] “Ayatollah Shahroudi: Turkey Seeking to Promote Liberal Islam,” Mehr News Agency, 24 Ağustos 2011.
[8] “Iran Calls for Turkey's Explanation over NATO Missile Shield,” Fars News Agency, 19 Eylül 2011.
20 EYLÜL 2011
http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=2645
BM Güvenlik Konseyi’nin İran’a Karşı Yeni Yaptırım Kararınında Ne İsteniyor?
BM Güvenlik Konseyi’nin İran’a Karşı Yeni Yaptırım Kararınında Ne İsteniyor?
Bayram Sinkaya, ORSAM Ortadoğu Danışmanı, ODTÜ U.İ.B. Araştırma Görevlisi
1990’lı yılların başından beri İran ile ABD arasındaki önemli ihtilaflardan birisi olan İran nükleer programı, 2002 yılında İran’ın “gizli” nükleer tesisler inşa ettiğinin ortaya çıkması üzerine uluslararası bir soruna dönüşmüştü. Sorunun çözümüne yönelik olarak İran ile AB Üçlüsü (Almanya, Fransa ve İngiltere) arasındaki müzakerelerin sonuç vermemesi üzerine 2006 yılında İran nükleer dosyası Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) tarafından BM Güvenlik Konseyi’ne havale edilmişti. Bu tarihten sonra Güvenlik Konseyi İran’a karşı beş ayrı karar -- 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008) ve 1835 (2008) -- almıştı. Güvenlik Konseyi İran’a karşı aldığı kararlarda NPT (Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması) üyesi bütün ülkelerin “ayrım yapılmaksızın” nükleer enerjinin barışçı kullanımı hakkına sahip olduğunu teyit etmiş fakat İran nükleer programının birtakım belirsizliklerden dolayı nükleer yayılma tehlikesi arz ettiğini, yani nükleer silah geliştirme boyutunun da olabileceğini belirtmiştir. İran’ın nükleer programının bu kuşkuları gidermesi için İran’dan uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurması, Arak’taki Ağır-Su Nükleer Reaktörü İnşasını durdurması ve UAEA ile tam işbirliği yapması istenilmiş, İran’ın bu istekleri yerine getirmemesi durumunda yeni ve daha ağır yaptırım kararlarının alınacağı belirtilmişti. İran ise Güvenlik Konseyi’nin kararlarının hiçbirisini tanımamış ve Ajans’ın ve Konsey’in kendisinden istediği adımları atmamıştı. Bununla birlikte sorunun diplomatik yollardan çözüme kavuşturulması amacıyla İran ve Altılar (5+1 Grubu) arasında müzakereler devam etmişti.
Yaptırım kararlarına ve sürdürülen müzakerelere rağmen sorunun çözümüne yönelik somut bir ilerleme kaydedilemeyince İran’a karşı daha ağır yaptırım kararları gündeme gelmeye başlamıştır. Ancak ABD’de İran ile diyalog politikasını savunan Barack Obama’nın Başkan seçilmesinden sonra sorunun diplomatik yollardan çözümü amacıyla İran ile Altılar Ekim 2009’de Cenevre’de tekrar müzakere masasına oturmuş, lakin bu görüşmelerden de sonuç alınamamıştı. Son olarak taraflar arasında sorunun müzakere yoluyla çözümünü kolaylaştırması beklentisiyle ortaya atılan “uranyum takası anlaşması” da beklenilen etkiyi yaratmamış ve Güvenlik Konseyi 9 Haziran 2010’da İran’a karşı 1929 sayılı yeni bir yaptırım kararı almıştır.
Güvenlik Konseyi aldığı son kararda İran’ın uranyum zenginleştirme, yakıt geri-dönüştürme, ağır su ile ilgili çalışmalarını durdurmadığını, UAEA ile Ek Protokol kapsamında işbirliği yapmadığını tespit etmiş ve Konsey’in daha önce aldığı kararlara uymadığı sonucuna varmıştır. Dolayısıyla İran’ın nükleer programının hala “nükleer yayılma” tehlikesi ihtiva ettiği belirtilmiştir. Bu tehlikenin bertaraf edilmesi amacıyla Güvenlik Konseyi bir taraftan İran’dan daha önceki taleplerini yinelerken diğer taraftan bazı yaptırım kararları almıştır. Kararda, İran’ın UAEA Yönetim Kurulu Kararlarına uyması; nükleer silah faaliyetiyle bağlantılı olması muhtemel belirsizliklerin çözümü ve Fordo tesisinin inşasıyla ilgili kaygı verici soruların çözümü için adım atması; UAEA Güvenlik Anlaşması’na ve Ek Protokol’e uyması; Konsey’in önceki kararlarında alınan yükümlükleri yerine getirmesi, bütün geri-dönüşüm, zenginleştirme ve ağır su reaktörü faaliyetlerini askıya alması ve bu alanlarda yeni girişimlerde bulunmaması istenilmiştir. Ayrıca İran’ın Kapsamlı Nükleer Test Yasağı Anlaşmasını onaylaması istenilmiştir.
1929 sayılı Güvenlik Konseyi kararında öngörülen yaptırımların iki esas hedefi vardır. Bunlardan birincisi İran’ın nükleer faaliyetlerini, özellikle uranyum zenginleştirme, yakıt geri-dönüşümü ve ağır-su reaktörü faaliyetlerini hedef almaktadır. Bu kapsamda söz konusu faaliyetlere dâhil olan kişi ve kurumların İran dışındaki fonları dondurulmuş ve seyahat kısıtlamaları getirilmiştir. Aslında daha önceki kararlarda da var olan bu kısıtlamaların, 1929 sayılı kararla kapsamı biraz daha genişletilmiştir.
Yaptırım kararlarının ikinci hedefi İran’ın nükleer silah sistemi geliştirmesi ihtimaline yöneliktir. İran’ın nükleer silah sistemi, özellikle nükleer başlık taşıyabilecek füze sistemleri geliştirmesini önlemek amacıyla İran’a bu konuda yardımcı olabilecek malzeme, teçhizat ve teknoloji transferini yasaklanmıştır. Kararda ayrıca tüm devletlerden, İran’ın nükleer başlıklı füze geliştirme çalışmalarıyla bağlantılı olduğu düşünülen kişi ve kurumlar yaptırım kapsamına alınmış, sözkonusu kişi ve kurumların yurtdışındaki fonlarının dondurulması ve ilgili kişilerin seyahatlerine kısıtlama getirilmesi istenmiştir. Yine bu kapsamda İran’ın balistik füze geliştirmeye dönük her türlü faaliyeti yasaklanmış ve ağır silah ithalatına (tank, büyük çaplı top, zırhlı muharebe aracı, savaş uçağı, saldırı helikopteri, savaş gemisi, füze ve ilgili materyal, yedek parça) kısıtlamalar getirilmiştir. Kararda, Devrim Muhafızları Ordusunun bazı birimlerinin hem nükleer faaliyetlerdeki ve nükleer silah kullanma sistemlerinin geliştirilmesindeki rolünden kaygı duyulduğu ifade edilmiş ve Devrim Muhafızlarına bağlı birçok kurum ve üst düzey komutanlar dâhil birçok kişi yaptırım kapsamına alınmıştır.
1929 sayılı Karar, İran’ın nükleer faaliyetlerine ve silahlanma programına kısıtlama getirmekle sınırlı kalmamıştır. İran’ın, İran vatandaşlarının ya da kurumlarının ya da onların adına hareket eden üçüncü unsurların başka bir ülkede uranyum madeni ticareti, nükleer malzeme ve teknoloji üretimi ve kullanımı yasaklanmıştır. Kararda tüm devletler, yaptırıma konu olan nükleer faaliyetler ve silahlarla ilgili olarak her türlü malzeme, teçhizat ve teknolojiyi İran doğrudan ya da dolaylı satışını, transferini ve tedarikini önlemekle yükümlü kılınmıştır. Bu çerçevede devletlerin, kuvvetli bir istihbarat bulunması halinde İran’a giden ve İran’dan gelen her türlü nakliye aracını kendi egemenlik alanlarında denetlemeleri istemiştir. Hatta bayrak devletinin rızası alınmak kaydıyla açık denizlerde dahi İran’a giden ve bu ülkeden gelen kargoların denetlenmesi imkânı getirilmiştir. Ayrıca tüm devletlerden İran bankalarının dâhil olduğu tüm işlemlerin nükleer yayılmaya ilişkin ya da nükleer silah sistemine ilişkin olmaması için özellikle dikkat edilmesi istenilmiştir. Bu bağlamda İran bankalarının yurtdışındaki ortaklıkları, şube açma girişimleri ve yabancı bankaların İran’daki ortaklıkları ve şube açma çalışmalarında ilgili devletlerin son derece ihtiyatlı olması istenilmiştir. Son olarak kararda tüm devletlerin yaptırımların uygulanması için aldıkları önlemleri ve kararları iki ay içerisinde Yaptırım Komitesi’ne bildirmesi istenilmiştir.
Kararda UAEA’dan 90 gün içinde İran’ın alınan kararlara uyup uymadığını gösteren bir raporu Güvenlik Konseyi’ne sunması istenilmiştir. Konsey’in, İran’ın uranyum zenginleştirme ve yakıt geri-dönüştürme faaliyetlerinin tamamen durdurması durumunda müzakereleri kolaylaştırmak amacıyla yaptırımları askıya alacağı belirtilmiştir. Ancak İran’ın Güvenlik Konseyi’nin isteklerini yerine getirmemesi durumunda daha ağır kararların alınacağı uyarısında bulunulmuştur.
1929 sayılı karar bir taraftan İran’ın isteklerini yerine getirmemesi durumunda yeni ve daha kapsamlı yaptırımlar alınacağını belirtirken diğer taraftan bu kararın diplomatik çabaların durdurulması anlamına gelmediğini belirtmiştir. İran’ın nükleer programının yalnızca barışçı amaçlı olduğunu garanti edecek bir anlaşmanın sağlanması için diplomatik ve siyasi çabaların önemi vurgulanarak Türkiye ve Brezilya’nın güven artırıcı bir tedbir olabilecek uranyum takası anlaşmasına ilişkin gayretleri dikkate alınmıştır. Altılar ve AB Dışilişkiler Yüksek Komiserliği İran ile müzakerelerin tekrar başlatılması için teşvik edilmiştir. İran nükleer programından kaynaklanan sorunun müzakere yoluyla çözüme kavuşturulması için Altıların Haziran 2008’de İran’a sunduğu öneri paketinin esas alınması istenilmiştir.
1929 sayılı karar önceki kararlardan daha kapsamlı ve ağır olmasına rağmen Çin ve Rusya’nın müdahaleleri nedeniyle ABD ve AB ülkelerinin istediği ağırlıkta ve netlikte olmamıştır. Bununla birlikte, ABD’nin ve AB’nin söz konusu yaptırım kararını kendi mevzuatları ile uyumlu hale getirirken, yani yaptırımların uygulanması kapsamında daha ağır kararlar alması, hatta İran’ın enerji ve finans sektörünü hedef alması beklenmektedir. Dolayısıyla, 1929 sayılı karar İran’ın nükleer faaliyetler ve silahlanma programı dışındaki faaliyetlerini de dolaylı da olsa etkileyecektir.
İran’ın Güvenlik Konseyi’nin daha önce aldığı kararlara uymadığı gibi 1929 sayılı karara da uyması beklenmemektedir. Kararda diplomatik yolların açık olduğu ve müzakerelerin teşvik edildiğinin belirtilmesine karşılık İran’ın, uranyum takas anlaşmasına ilişkin Tahran Bildirisi’ne rağmen bu yaptırım kararının alınmış olması nedeniyle sert tepki vermesi ve müzakere masasından uzun bir süre uzak durması beklenmektedir.
10 HAZİRAN 2010
http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=848
Bayram Sinkaya, ORSAM Ortadoğu Danışmanı, ODTÜ U.İ.B. Araştırma Görevlisi
1990’lı yılların başından beri İran ile ABD arasındaki önemli ihtilaflardan birisi olan İran nükleer programı, 2002 yılında İran’ın “gizli” nükleer tesisler inşa ettiğinin ortaya çıkması üzerine uluslararası bir soruna dönüşmüştü. Sorunun çözümüne yönelik olarak İran ile AB Üçlüsü (Almanya, Fransa ve İngiltere) arasındaki müzakerelerin sonuç vermemesi üzerine 2006 yılında İran nükleer dosyası Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) tarafından BM Güvenlik Konseyi’ne havale edilmişti. Bu tarihten sonra Güvenlik Konseyi İran’a karşı beş ayrı karar -- 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008) ve 1835 (2008) -- almıştı. Güvenlik Konseyi İran’a karşı aldığı kararlarda NPT (Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması) üyesi bütün ülkelerin “ayrım yapılmaksızın” nükleer enerjinin barışçı kullanımı hakkına sahip olduğunu teyit etmiş fakat İran nükleer programının birtakım belirsizliklerden dolayı nükleer yayılma tehlikesi arz ettiğini, yani nükleer silah geliştirme boyutunun da olabileceğini belirtmiştir. İran’ın nükleer programının bu kuşkuları gidermesi için İran’dan uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurması, Arak’taki Ağır-Su Nükleer Reaktörü İnşasını durdurması ve UAEA ile tam işbirliği yapması istenilmiş, İran’ın bu istekleri yerine getirmemesi durumunda yeni ve daha ağır yaptırım kararlarının alınacağı belirtilmişti. İran ise Güvenlik Konseyi’nin kararlarının hiçbirisini tanımamış ve Ajans’ın ve Konsey’in kendisinden istediği adımları atmamıştı. Bununla birlikte sorunun diplomatik yollardan çözüme kavuşturulması amacıyla İran ve Altılar (5+1 Grubu) arasında müzakereler devam etmişti.
Yaptırım kararlarına ve sürdürülen müzakerelere rağmen sorunun çözümüne yönelik somut bir ilerleme kaydedilemeyince İran’a karşı daha ağır yaptırım kararları gündeme gelmeye başlamıştır. Ancak ABD’de İran ile diyalog politikasını savunan Barack Obama’nın Başkan seçilmesinden sonra sorunun diplomatik yollardan çözümü amacıyla İran ile Altılar Ekim 2009’de Cenevre’de tekrar müzakere masasına oturmuş, lakin bu görüşmelerden de sonuç alınamamıştı. Son olarak taraflar arasında sorunun müzakere yoluyla çözümünü kolaylaştırması beklentisiyle ortaya atılan “uranyum takası anlaşması” da beklenilen etkiyi yaratmamış ve Güvenlik Konseyi 9 Haziran 2010’da İran’a karşı 1929 sayılı yeni bir yaptırım kararı almıştır.
Güvenlik Konseyi aldığı son kararda İran’ın uranyum zenginleştirme, yakıt geri-dönüştürme, ağır su ile ilgili çalışmalarını durdurmadığını, UAEA ile Ek Protokol kapsamında işbirliği yapmadığını tespit etmiş ve Konsey’in daha önce aldığı kararlara uymadığı sonucuna varmıştır. Dolayısıyla İran’ın nükleer programının hala “nükleer yayılma” tehlikesi ihtiva ettiği belirtilmiştir. Bu tehlikenin bertaraf edilmesi amacıyla Güvenlik Konseyi bir taraftan İran’dan daha önceki taleplerini yinelerken diğer taraftan bazı yaptırım kararları almıştır. Kararda, İran’ın UAEA Yönetim Kurulu Kararlarına uyması; nükleer silah faaliyetiyle bağlantılı olması muhtemel belirsizliklerin çözümü ve Fordo tesisinin inşasıyla ilgili kaygı verici soruların çözümü için adım atması; UAEA Güvenlik Anlaşması’na ve Ek Protokol’e uyması; Konsey’in önceki kararlarında alınan yükümlükleri yerine getirmesi, bütün geri-dönüşüm, zenginleştirme ve ağır su reaktörü faaliyetlerini askıya alması ve bu alanlarda yeni girişimlerde bulunmaması istenilmiştir. Ayrıca İran’ın Kapsamlı Nükleer Test Yasağı Anlaşmasını onaylaması istenilmiştir.
1929 sayılı Güvenlik Konseyi kararında öngörülen yaptırımların iki esas hedefi vardır. Bunlardan birincisi İran’ın nükleer faaliyetlerini, özellikle uranyum zenginleştirme, yakıt geri-dönüşümü ve ağır-su reaktörü faaliyetlerini hedef almaktadır. Bu kapsamda söz konusu faaliyetlere dâhil olan kişi ve kurumların İran dışındaki fonları dondurulmuş ve seyahat kısıtlamaları getirilmiştir. Aslında daha önceki kararlarda da var olan bu kısıtlamaların, 1929 sayılı kararla kapsamı biraz daha genişletilmiştir.
Yaptırım kararlarının ikinci hedefi İran’ın nükleer silah sistemi geliştirmesi ihtimaline yöneliktir. İran’ın nükleer silah sistemi, özellikle nükleer başlık taşıyabilecek füze sistemleri geliştirmesini önlemek amacıyla İran’a bu konuda yardımcı olabilecek malzeme, teçhizat ve teknoloji transferini yasaklanmıştır. Kararda ayrıca tüm devletlerden, İran’ın nükleer başlıklı füze geliştirme çalışmalarıyla bağlantılı olduğu düşünülen kişi ve kurumlar yaptırım kapsamına alınmış, sözkonusu kişi ve kurumların yurtdışındaki fonlarının dondurulması ve ilgili kişilerin seyahatlerine kısıtlama getirilmesi istenmiştir. Yine bu kapsamda İran’ın balistik füze geliştirmeye dönük her türlü faaliyeti yasaklanmış ve ağır silah ithalatına (tank, büyük çaplı top, zırhlı muharebe aracı, savaş uçağı, saldırı helikopteri, savaş gemisi, füze ve ilgili materyal, yedek parça) kısıtlamalar getirilmiştir. Kararda, Devrim Muhafızları Ordusunun bazı birimlerinin hem nükleer faaliyetlerdeki ve nükleer silah kullanma sistemlerinin geliştirilmesindeki rolünden kaygı duyulduğu ifade edilmiş ve Devrim Muhafızlarına bağlı birçok kurum ve üst düzey komutanlar dâhil birçok kişi yaptırım kapsamına alınmıştır.
1929 sayılı Karar, İran’ın nükleer faaliyetlerine ve silahlanma programına kısıtlama getirmekle sınırlı kalmamıştır. İran’ın, İran vatandaşlarının ya da kurumlarının ya da onların adına hareket eden üçüncü unsurların başka bir ülkede uranyum madeni ticareti, nükleer malzeme ve teknoloji üretimi ve kullanımı yasaklanmıştır. Kararda tüm devletler, yaptırıma konu olan nükleer faaliyetler ve silahlarla ilgili olarak her türlü malzeme, teçhizat ve teknolojiyi İran doğrudan ya da dolaylı satışını, transferini ve tedarikini önlemekle yükümlü kılınmıştır. Bu çerçevede devletlerin, kuvvetli bir istihbarat bulunması halinde İran’a giden ve İran’dan gelen her türlü nakliye aracını kendi egemenlik alanlarında denetlemeleri istemiştir. Hatta bayrak devletinin rızası alınmak kaydıyla açık denizlerde dahi İran’a giden ve bu ülkeden gelen kargoların denetlenmesi imkânı getirilmiştir. Ayrıca tüm devletlerden İran bankalarının dâhil olduğu tüm işlemlerin nükleer yayılmaya ilişkin ya da nükleer silah sistemine ilişkin olmaması için özellikle dikkat edilmesi istenilmiştir. Bu bağlamda İran bankalarının yurtdışındaki ortaklıkları, şube açma girişimleri ve yabancı bankaların İran’daki ortaklıkları ve şube açma çalışmalarında ilgili devletlerin son derece ihtiyatlı olması istenilmiştir. Son olarak kararda tüm devletlerin yaptırımların uygulanması için aldıkları önlemleri ve kararları iki ay içerisinde Yaptırım Komitesi’ne bildirmesi istenilmiştir.
Kararda UAEA’dan 90 gün içinde İran’ın alınan kararlara uyup uymadığını gösteren bir raporu Güvenlik Konseyi’ne sunması istenilmiştir. Konsey’in, İran’ın uranyum zenginleştirme ve yakıt geri-dönüştürme faaliyetlerinin tamamen durdurması durumunda müzakereleri kolaylaştırmak amacıyla yaptırımları askıya alacağı belirtilmiştir. Ancak İran’ın Güvenlik Konseyi’nin isteklerini yerine getirmemesi durumunda daha ağır kararların alınacağı uyarısında bulunulmuştur.
1929 sayılı karar bir taraftan İran’ın isteklerini yerine getirmemesi durumunda yeni ve daha kapsamlı yaptırımlar alınacağını belirtirken diğer taraftan bu kararın diplomatik çabaların durdurulması anlamına gelmediğini belirtmiştir. İran’ın nükleer programının yalnızca barışçı amaçlı olduğunu garanti edecek bir anlaşmanın sağlanması için diplomatik ve siyasi çabaların önemi vurgulanarak Türkiye ve Brezilya’nın güven artırıcı bir tedbir olabilecek uranyum takası anlaşmasına ilişkin gayretleri dikkate alınmıştır. Altılar ve AB Dışilişkiler Yüksek Komiserliği İran ile müzakerelerin tekrar başlatılması için teşvik edilmiştir. İran nükleer programından kaynaklanan sorunun müzakere yoluyla çözüme kavuşturulması için Altıların Haziran 2008’de İran’a sunduğu öneri paketinin esas alınması istenilmiştir.
1929 sayılı karar önceki kararlardan daha kapsamlı ve ağır olmasına rağmen Çin ve Rusya’nın müdahaleleri nedeniyle ABD ve AB ülkelerinin istediği ağırlıkta ve netlikte olmamıştır. Bununla birlikte, ABD’nin ve AB’nin söz konusu yaptırım kararını kendi mevzuatları ile uyumlu hale getirirken, yani yaptırımların uygulanması kapsamında daha ağır kararlar alması, hatta İran’ın enerji ve finans sektörünü hedef alması beklenmektedir. Dolayısıyla, 1929 sayılı karar İran’ın nükleer faaliyetler ve silahlanma programı dışındaki faaliyetlerini de dolaylı da olsa etkileyecektir.
İran’ın Güvenlik Konseyi’nin daha önce aldığı kararlara uymadığı gibi 1929 sayılı karara da uyması beklenmemektedir. Kararda diplomatik yolların açık olduğu ve müzakerelerin teşvik edildiğinin belirtilmesine karşılık İran’ın, uranyum takas anlaşmasına ilişkin Tahran Bildirisi’ne rağmen bu yaptırım kararının alınmış olması nedeniyle sert tepki vermesi ve müzakere masasından uzun bir süre uzak durması beklenmektedir.
10 HAZİRAN 2010
http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=848
İran Nükleer Programı Karşısında Türkiye'nin Tutumu ve Uranyum Takası Mutabakatı
İran Nükleer Programı Karşısında Türkiye'nin Tutumu ve Uranyum Takası Mutabakatı
Bayram Sinkaya, ORSAM Ortadoğu Danışmanı, ODTÜ U.İB. Araştırma Görevlisi
İran’ın 1979 İslam Devrimi öncesinde temelleri atılmış olan nükleer programı 1990’lı yıllarda yeniden başlatıldıktan sonra İran- ABD/Batı ilişkilerinde önemli sorunlardan biri haline gelmiştir. Türkiye önceleri İran’ın nükleer programına kayıtsız kalsa da nükleer programdan dolayı İran ile Batı arasındaki gerginliğin son sekiz yılda artmasına paralel olarak konuyla ilgilenmeye başlamıştır. 2000’li yıllarda İran’ın nükleer programı hem Türkiye-İran ilişkilerinde hem de Türkiye’nin Batılı müttefikleri ile temaslarında giderek artan sıklıkla gündeme gelmeye başlamıştır.
Metnin Tamamı
http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/201076_bayram.pdf
21 HAZİRAN 2010
Bayram Sinkaya, ORSAM Ortadoğu Danışmanı, ODTÜ U.İB. Araştırma Görevlisi
İran’ın 1979 İslam Devrimi öncesinde temelleri atılmış olan nükleer programı 1990’lı yıllarda yeniden başlatıldıktan sonra İran- ABD/Batı ilişkilerinde önemli sorunlardan biri haline gelmiştir. Türkiye önceleri İran’ın nükleer programına kayıtsız kalsa da nükleer programdan dolayı İran ile Batı arasındaki gerginliğin son sekiz yılda artmasına paralel olarak konuyla ilgilenmeye başlamıştır. 2000’li yıllarda İran’ın nükleer programı hem Türkiye-İran ilişkilerinde hem de Türkiye’nin Batılı müttefikleri ile temaslarında giderek artan sıklıkla gündeme gelmeye başlamıştır.
Metnin Tamamı
http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/201076_bayram.pdf
21 HAZİRAN 2010
Türkiye-İran İlişkileri ve Cumhurbaşkanı Gül’ün İran Ziyareti
Türkiye-İran İlişkileri ve Cumhurbaşkanı Gül’ün İran Ziyareti
Dr. Bayram Sinkaya, ODTÜ Uluslararası İlişkiler Bölümü
Türkiye Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu, Devlet Bakanı ve Türkiye-İran Karma Ekonomik Komisyon Eşbaşkanı Cevdet Yılmaz, milletvekilleri, sınır illerinin valileri, 100’den fazla işadamı, akademisyen ve gazetecilerden oluşan kalabalık bir heyetle birlikte 13-16 Şubat 2011 tarihleri arasında komşu ülke İran’a resmi bir ziyaret gerçekleştirdi. Bu ziyaret, hem Türkiye-İran ilişkilerinde kaydedilen ilerlemeyi göstermesi açısından, hem de iki ülke arasındaki ilişkilerin “sınırlarını” ortaya koyması açısından oldukça önemli olmuştur. Bu yazıda Gül’ün İran’daki çalışmaları göz önünde bulundurularak Türkiye-İran ilişkilerinde kaydedilen ilerleme ve ikili ilişkilerin seyri tartışılacaktır.
23 MART 2011
Tam metin http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/2011314_BAYRAM.SINKAYA.3.3.3.3.pdf
Dr. Bayram Sinkaya, ODTÜ Uluslararası İlişkiler Bölümü
Türkiye Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu, Devlet Bakanı ve Türkiye-İran Karma Ekonomik Komisyon Eşbaşkanı Cevdet Yılmaz, milletvekilleri, sınır illerinin valileri, 100’den fazla işadamı, akademisyen ve gazetecilerden oluşan kalabalık bir heyetle birlikte 13-16 Şubat 2011 tarihleri arasında komşu ülke İran’a resmi bir ziyaret gerçekleştirdi. Bu ziyaret, hem Türkiye-İran ilişkilerinde kaydedilen ilerlemeyi göstermesi açısından, hem de iki ülke arasındaki ilişkilerin “sınırlarını” ortaya koyması açısından oldukça önemli olmuştur. Bu yazıda Gül’ün İran’daki çalışmaları göz önünde bulundurularak Türkiye-İran ilişkilerinde kaydedilen ilerleme ve ikili ilişkilerin seyri tartışılacaktır.
23 MART 2011
Tam metin http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/2011314_BAYRAM.SINKAYA.3.3.3.3.pdf
İran Cumhurbaşkanı Ahmedinecad’ın Tacikistan ve Türkmenistan Ziyaretleri
İran Cumhurbaşkanı Ahmedinecad’ın Tacikistan ve Türkmenistan Ziyaretleri
Bayram Sinkaya, ORSAM Ortadoğu Danışmanı
2005 yılında Mahmud Ahmedinecad’ın cumhurbaşkanı olmasından sonra İran’ın Batı ile ilişkileri tekrar bozuldu. ABD önderliğinde Batı’nın İran’ı izole etme çabalarına karşılık İran dış politikasını çeşitlendirmeye ve Batı dışındaki ülkelerle ve komşularıyla ilişkilerini geliştirmeye ağırlık verdi. İran bu dönemde bir taraftan Afrika ve Latin Amerika açılımları yaparken diğer taraftan Şangay İşbirliği Örgütü’ne üye olmaya çalıştı. Bununla birlikte İran’ın Ortadoğu’dan Kafkasya, Güney Asya ve Orta Asya’ya uzanan “yakın havzası” İran dış politikasındaki öncelikli yerini korudu. İran Batı ve İsrail ile ilişkilerinin aksine bu bölgelerde problem yaratmaktan kaçınarak işbirliğini öne çıkardı. İran Cumhurbaşkanı Ahmedinecad, bu çerçevede 4–6 Ocak tarihleri arasında Tacikistan’ı ve Türkmenistan’ı ziyaret etti.
Tacikistan’ın, İran dış politikasında önemli bir yeri vardır. Öyle ki Ahmedinecad daha önce yaptığı bir konuşmada iki ülkeyi “iki bedende tek can” şeklinde tanımlamıştır. İran bağımsızlığını ilan etmesinden sonra Tacikistan’ın en büyük destekçisi olmuş ve iç savaşın sona erdirilmesinde önemli bir rol oynamıştır. Tacikistan ile İran arasındaki yakınlığın en önemli sebebi ortak bir dili (Tacikçe, Farsçanın bir lehçesidir) ve kültürü paylaşmalarıdır. Tacikistan ve İran, aynı dili ve kültürü paylaşan Afganistan ile birlikte Farsça konuşan ülkeler toplantıları organize etmişlerdir. İlki 11 Mayıs 1997’de toplanan Farsça Konuşan Ülkeler Zirvesi’nin sonuncusu 9 Mart 2009’da Tahran’da düzenlenmiştir. Bu üç ülke arasında kültürel işbirliğinin geliştirilmesi için bir komisyon oluşturulmuştur. Taraflar arasında ticaret, ulaşım, enerji, eğitim, sağlık ve güvenlik alanlarında imzalanan işbirliği anlaşmalarının uygulanmasının gözetimi için de dışişleri bakanlarından oluşan bir konsey oluşturulmuştur.
İran Tacikistan’da kültürel faaliyetlerin yanı sıra önemli altyapı yatırımları yapmaktadır. 150’den fazla İran şirketi Tacikistan’da çeşitli alanlarda inşaat faaliyetleri yürütmektedir. İran’ın yatırımlarının önemli bir kısmı yol, tünel, baraj ve hidroelektrik santrali inşasıdır. Ayrıca, Tacikistan’ı Afganistan üzerinden İran’a bağlamak için karayolu ve demiryolu bağlantıları kurulmaktadır. İki ülke arasındaki işbirliği dış politikaya da yansımıştır. Şangay İşbirliği Örgütü üyesi olan Tacikistan, İran’ın bu örgüte üyelik girişimini desteklemektedir. Tacikistan, İran’ın “barışçı” nükleer programına da destek vermektedir. Bu son ziyaret sırasında Ahmedinecad ve Tacikistan Cumhurbaşkanı İmamali Rahman iki ülke arasındaki ilişkiyi “stratejik” olarak nitelendirmiştir. Tacikistan ve İran arasında suçluların iadesi, madencilik ve turizm alanlarında işbirliği anlaşmaları imzalanmış ve İran İstiglal Tüneli, Tude 2 Barajı ve Elektrik santralinin inşası gibi yeni yatırımları üstlenmiştir.
Türkmenistan İran’ın önemli bir sınır komşusudur ve Hazar Denizi’ne kıyısı olması nedeniyle de İran dış politikasında önemli bir yeri vardır. Hazar’ın statüsü meselesi iki ülke arasında kah işbirliği neden kah ihtilaf meselesi olmaktadır. Bununla birlikte Türkmenistan İran’ın Orta Asya’daki en büyük ticari ortağı olmuş, iki ülke arasındaki ticaret hacmi 2009’da 3 milyar doları aşmıştır. Ahmedinecad’ın Türkmenistan ziyareti sırasında iki ülke arasındaki ticaret hacminin artırılması hedeflenmiş ve teknoloji, ticaret ve enerji alanlarında işbirliği anlaşmaları imzalanmıştır.
Türkmenistan ile İran arasındaki işbirliğinin ulaşım ve enerji olmak üzere iki önemli boyutu vardır. Türkmenistan coğrafi olarak İran’ın Orta Asya’ya açılmasında önemli bir konumda iken, İran da Türkmenistan’ın Basra Körfezi’ne ulaşması için önemlidir. Bu coğrafi tamamlayıcılığa paralel olarak iki ülke demiryollarını birleştirmeye karar vermiştir ve 1995 yılında hizmete giren Meşhed-Serahs demiryolu bu yönde atılmış ilk adımdır. Bu adımı desteklemek üzere 2007 yılında İran-Türkmenistan-Kazakistan (Gorgan-Etrak-Uzen) demiryolu anlaşması imzalanmıştır. Ahmedinecad’ın Türkmenistan ziyareti sırasında bu hattın İran-Türkmenistan kısmını (Gorgan-Etrak) tamamlamak üzere anlaşmaya varılmıştır.
İran ile Türkmenistan arasındaki enerji ilişkilerinin temelini ise doğalgaz ticareti oluşturmaktadır. İran 1997 yılından beri Körpece-Kurtköy gaz boru hattı üzerinden Türkmenistan’dan yılda ortalama 8 milyon metreküp doğalgaz ithal etmektedir. Şubat 2009’da yapılan anlaşmalar ile Türkmenistan’ın İran’a sattığı doğalgazın miktarının artırılması ve bu amaçla iki ülke arasında yeni bir boru hattı inşa edilmesi konusunda anlaşmaya varılmıştır. Ayrıca İran’ın Türkmenistan’ın Yolotan doğalgaz sahasında doğalgaz araması ve buradan çıkardığı gazın bir kısmını alması için anlaşma yapılmıştır.
Şubat 2009’da yapılan anlaşma uyarınca inşa edilen ve Türkmenistan’ın Devletabad doğalgaz sahasından İran’ın Hazar kıyısına uzanan Devletabad – Serahs - Hangiran doğalgaz boru hattı çok kısa sürede tamamlanmış ve hattın açılışı Ahmedinecad’ın Türkmenistan ziyareti sırasında Türkiye Enerji Bakanı Taner Yıldız’ın da katıldığı bir törenle yapılmıştır. Böylece, Türkmenistan’ın İran’a sattığı doğalgaz miktarının önce 14 milyar daha sonra 30 milyar metre küpe çıkması beklenmektedir. İran, Türkmenistan’dan aldığı doğalgazı kuzeydoğu bölgesinde kullanarak güneyde çıkardığı kendi gazını daha fazla miktarda ihraç etmeyi planlamaktadır.
İran Cumhurbaşkanı Ahmedinecad Tacikistan ve Türkmenistan ziyaretleri sırasında hem bir dizi işbirliği anlaşması imzalamış hem de İran’ın dış politikasına destek aramıştır. Ahmedinecad, bu ülkelerde yaptığı temaslar sırasında mevcut uluslararası sistemin çöktüğünü ileri sürmüş ve bölge ülkeleri arasındaki işbirliğinin geliştirilmesinin önemine işaret etmiştir. Tacikistan Cumhurbaşkanı Rahman, Ahmedinecad ile görüşmesi sırasında İran’ın barışçı nükleer faaliyetlerini desteklediğini söylemiş ve sorunun diplomatik yollarla çözülmesi isteğini dile getirmiştir. Ahmedinecad, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Berdimuhammedov ile görüşmesi sırasında Türkmenistan’ın bölgesel sorunlar karşısında tarafsız tutumunu övmüş; Berdimuhammedov ise bölgesel meselelerde İran ile hemen hemen aynı fikirleri paylaştıklarını ifade etmiştir.
Sonuç olarak, ABD İran’ı izole etmeye ve İran aleyhinde yeni yaptırımları gündeme getirmeye çalışırken İran komşu ülkeleriyle işbirliğini ve ticari bağlarını güçlendirmektedir. Bununla birlikte, İran’ın bu hamlelerinin ABD’nin İran politikasını etkisizleştirip etkisizleştirmeyeceği sorusu hala geçerliliğini korumaktadır. Bu sorunun cevabı ABD’nin atacağı somut adımların niteliğine bağlıdır.
14 OCAK 2010
http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=545
Bayram Sinkaya, ORSAM Ortadoğu Danışmanı
2005 yılında Mahmud Ahmedinecad’ın cumhurbaşkanı olmasından sonra İran’ın Batı ile ilişkileri tekrar bozuldu. ABD önderliğinde Batı’nın İran’ı izole etme çabalarına karşılık İran dış politikasını çeşitlendirmeye ve Batı dışındaki ülkelerle ve komşularıyla ilişkilerini geliştirmeye ağırlık verdi. İran bu dönemde bir taraftan Afrika ve Latin Amerika açılımları yaparken diğer taraftan Şangay İşbirliği Örgütü’ne üye olmaya çalıştı. Bununla birlikte İran’ın Ortadoğu’dan Kafkasya, Güney Asya ve Orta Asya’ya uzanan “yakın havzası” İran dış politikasındaki öncelikli yerini korudu. İran Batı ve İsrail ile ilişkilerinin aksine bu bölgelerde problem yaratmaktan kaçınarak işbirliğini öne çıkardı. İran Cumhurbaşkanı Ahmedinecad, bu çerçevede 4–6 Ocak tarihleri arasında Tacikistan’ı ve Türkmenistan’ı ziyaret etti.
Tacikistan’ın, İran dış politikasında önemli bir yeri vardır. Öyle ki Ahmedinecad daha önce yaptığı bir konuşmada iki ülkeyi “iki bedende tek can” şeklinde tanımlamıştır. İran bağımsızlığını ilan etmesinden sonra Tacikistan’ın en büyük destekçisi olmuş ve iç savaşın sona erdirilmesinde önemli bir rol oynamıştır. Tacikistan ile İran arasındaki yakınlığın en önemli sebebi ortak bir dili (Tacikçe, Farsçanın bir lehçesidir) ve kültürü paylaşmalarıdır. Tacikistan ve İran, aynı dili ve kültürü paylaşan Afganistan ile birlikte Farsça konuşan ülkeler toplantıları organize etmişlerdir. İlki 11 Mayıs 1997’de toplanan Farsça Konuşan Ülkeler Zirvesi’nin sonuncusu 9 Mart 2009’da Tahran’da düzenlenmiştir. Bu üç ülke arasında kültürel işbirliğinin geliştirilmesi için bir komisyon oluşturulmuştur. Taraflar arasında ticaret, ulaşım, enerji, eğitim, sağlık ve güvenlik alanlarında imzalanan işbirliği anlaşmalarının uygulanmasının gözetimi için de dışişleri bakanlarından oluşan bir konsey oluşturulmuştur.
İran Tacikistan’da kültürel faaliyetlerin yanı sıra önemli altyapı yatırımları yapmaktadır. 150’den fazla İran şirketi Tacikistan’da çeşitli alanlarda inşaat faaliyetleri yürütmektedir. İran’ın yatırımlarının önemli bir kısmı yol, tünel, baraj ve hidroelektrik santrali inşasıdır. Ayrıca, Tacikistan’ı Afganistan üzerinden İran’a bağlamak için karayolu ve demiryolu bağlantıları kurulmaktadır. İki ülke arasındaki işbirliği dış politikaya da yansımıştır. Şangay İşbirliği Örgütü üyesi olan Tacikistan, İran’ın bu örgüte üyelik girişimini desteklemektedir. Tacikistan, İran’ın “barışçı” nükleer programına da destek vermektedir. Bu son ziyaret sırasında Ahmedinecad ve Tacikistan Cumhurbaşkanı İmamali Rahman iki ülke arasındaki ilişkiyi “stratejik” olarak nitelendirmiştir. Tacikistan ve İran arasında suçluların iadesi, madencilik ve turizm alanlarında işbirliği anlaşmaları imzalanmış ve İran İstiglal Tüneli, Tude 2 Barajı ve Elektrik santralinin inşası gibi yeni yatırımları üstlenmiştir.
Türkmenistan İran’ın önemli bir sınır komşusudur ve Hazar Denizi’ne kıyısı olması nedeniyle de İran dış politikasında önemli bir yeri vardır. Hazar’ın statüsü meselesi iki ülke arasında kah işbirliği neden kah ihtilaf meselesi olmaktadır. Bununla birlikte Türkmenistan İran’ın Orta Asya’daki en büyük ticari ortağı olmuş, iki ülke arasındaki ticaret hacmi 2009’da 3 milyar doları aşmıştır. Ahmedinecad’ın Türkmenistan ziyareti sırasında iki ülke arasındaki ticaret hacminin artırılması hedeflenmiş ve teknoloji, ticaret ve enerji alanlarında işbirliği anlaşmaları imzalanmıştır.
Türkmenistan ile İran arasındaki işbirliğinin ulaşım ve enerji olmak üzere iki önemli boyutu vardır. Türkmenistan coğrafi olarak İran’ın Orta Asya’ya açılmasında önemli bir konumda iken, İran da Türkmenistan’ın Basra Körfezi’ne ulaşması için önemlidir. Bu coğrafi tamamlayıcılığa paralel olarak iki ülke demiryollarını birleştirmeye karar vermiştir ve 1995 yılında hizmete giren Meşhed-Serahs demiryolu bu yönde atılmış ilk adımdır. Bu adımı desteklemek üzere 2007 yılında İran-Türkmenistan-Kazakistan (Gorgan-Etrak-Uzen) demiryolu anlaşması imzalanmıştır. Ahmedinecad’ın Türkmenistan ziyareti sırasında bu hattın İran-Türkmenistan kısmını (Gorgan-Etrak) tamamlamak üzere anlaşmaya varılmıştır.
İran ile Türkmenistan arasındaki enerji ilişkilerinin temelini ise doğalgaz ticareti oluşturmaktadır. İran 1997 yılından beri Körpece-Kurtköy gaz boru hattı üzerinden Türkmenistan’dan yılda ortalama 8 milyon metreküp doğalgaz ithal etmektedir. Şubat 2009’da yapılan anlaşmalar ile Türkmenistan’ın İran’a sattığı doğalgazın miktarının artırılması ve bu amaçla iki ülke arasında yeni bir boru hattı inşa edilmesi konusunda anlaşmaya varılmıştır. Ayrıca İran’ın Türkmenistan’ın Yolotan doğalgaz sahasında doğalgaz araması ve buradan çıkardığı gazın bir kısmını alması için anlaşma yapılmıştır.
Şubat 2009’da yapılan anlaşma uyarınca inşa edilen ve Türkmenistan’ın Devletabad doğalgaz sahasından İran’ın Hazar kıyısına uzanan Devletabad – Serahs - Hangiran doğalgaz boru hattı çok kısa sürede tamamlanmış ve hattın açılışı Ahmedinecad’ın Türkmenistan ziyareti sırasında Türkiye Enerji Bakanı Taner Yıldız’ın da katıldığı bir törenle yapılmıştır. Böylece, Türkmenistan’ın İran’a sattığı doğalgaz miktarının önce 14 milyar daha sonra 30 milyar metre küpe çıkması beklenmektedir. İran, Türkmenistan’dan aldığı doğalgazı kuzeydoğu bölgesinde kullanarak güneyde çıkardığı kendi gazını daha fazla miktarda ihraç etmeyi planlamaktadır.
İran Cumhurbaşkanı Ahmedinecad Tacikistan ve Türkmenistan ziyaretleri sırasında hem bir dizi işbirliği anlaşması imzalamış hem de İran’ın dış politikasına destek aramıştır. Ahmedinecad, bu ülkelerde yaptığı temaslar sırasında mevcut uluslararası sistemin çöktüğünü ileri sürmüş ve bölge ülkeleri arasındaki işbirliğinin geliştirilmesinin önemine işaret etmiştir. Tacikistan Cumhurbaşkanı Rahman, Ahmedinecad ile görüşmesi sırasında İran’ın barışçı nükleer faaliyetlerini desteklediğini söylemiş ve sorunun diplomatik yollarla çözülmesi isteğini dile getirmiştir. Ahmedinecad, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Berdimuhammedov ile görüşmesi sırasında Türkmenistan’ın bölgesel sorunlar karşısında tarafsız tutumunu övmüş; Berdimuhammedov ise bölgesel meselelerde İran ile hemen hemen aynı fikirleri paylaştıklarını ifade etmiştir.
Sonuç olarak, ABD İran’ı izole etmeye ve İran aleyhinde yeni yaptırımları gündeme getirmeye çalışırken İran komşu ülkeleriyle işbirliğini ve ticari bağlarını güçlendirmektedir. Bununla birlikte, İran’ın bu hamlelerinin ABD’nin İran politikasını etkisizleştirip etkisizleştirmeyeceği sorusu hala geçerliliğini korumaktadır. Bu sorunun cevabı ABD’nin atacağı somut adımların niteliğine bağlıdır.
14 OCAK 2010
http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=545
Başbakan Erdoğan'ın Tahran Ziyareti ve Türkiye-İran İlişkilerinin Gündemi
Başbakan Erdoğan'ın Tahran Ziyareti ve Türkiye-İran İlişkilerinin Gündemi
Bayram Sinkaya, ORSAM Ortadoğu Danışmanı
Başbakan Recep T. Erdoğan 26-27 Ekim tarihlerinde Başbakan olarak 3. kez İran’ı ziyaret edecektir. Bu ziyaret, hem İran’ın hem de Türkiye’nin izledikleri dış politika itibariyle uluslararası siyaset gündeminde ön sıralarda olduğu bir döneme denk gelmesi nedeniyle ilgi çekicidir. Uzun bir zamandır nükleer programı nedeniyle uluslararası gündemde önemli bir yer işgal eden İran, tartışmalı cumhurbaşkanlığı seçimleri, seçim sonrası protestolar ve şiddetlenen rejim içi tartışmalar ve son olarak 5+1 grubuyla yaptığı müzakereler nedeniyle gündemde tekrar ön plana çıkmıştır. Türkiye ise Irak ve Suriye ile uzun süredir yürüttüğü müzakereleri çok sayıda anlaşma ile tamamlaması; bu iki ülke ile ard arda düzenlediği “Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Toplantıları” ve İsrail ile ilişkilerinde ortaya çıkan gerginlikler nedeniyle son günlerde ilgi odağı olmuştur. İran’ın Irak ile “özel” ilişkisi ve Suriye ile “ittifakı” dikkate alındığında, İran ile hâlihazırda iyi ilişkiler içerisinde olan Türkiye’den İran’a yapılan bu yüksek düzeyli ziyaret oldukça dikkat çekicidir.
Metnin Tamamı http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=408
Bayram Sinkaya, ORSAM Ortadoğu Danışmanı
Başbakan Recep T. Erdoğan 26-27 Ekim tarihlerinde Başbakan olarak 3. kez İran’ı ziyaret edecektir. Bu ziyaret, hem İran’ın hem de Türkiye’nin izledikleri dış politika itibariyle uluslararası siyaset gündeminde ön sıralarda olduğu bir döneme denk gelmesi nedeniyle ilgi çekicidir. Uzun bir zamandır nükleer programı nedeniyle uluslararası gündemde önemli bir yer işgal eden İran, tartışmalı cumhurbaşkanlığı seçimleri, seçim sonrası protestolar ve şiddetlenen rejim içi tartışmalar ve son olarak 5+1 grubuyla yaptığı müzakereler nedeniyle gündemde tekrar ön plana çıkmıştır. Türkiye ise Irak ve Suriye ile uzun süredir yürüttüğü müzakereleri çok sayıda anlaşma ile tamamlaması; bu iki ülke ile ard arda düzenlediği “Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Toplantıları” ve İsrail ile ilişkilerinde ortaya çıkan gerginlikler nedeniyle son günlerde ilgi odağı olmuştur. İran’ın Irak ile “özel” ilişkisi ve Suriye ile “ittifakı” dikkate alındığında, İran ile hâlihazırda iyi ilişkiler içerisinde olan Türkiye’den İran’a yapılan bu yüksek düzeyli ziyaret oldukça dikkat çekicidir.
Metnin Tamamı http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=408
Cumhurbaşkanı Gül’ün İran Ziyareti ve Türkiye-İran İlişkilerinde ABD Faktörü
Cumhurbaşkanı Gül’ün İran Ziyareti ve Türkiye-İran İlişkilerinde ABD Faktörü
ODTÜ Ulus. İliş. Araş. Gör. Bayram Sinkaya
Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün Ekonomik İşbirliği Teşkilatı’nın (EİT) 10. Zirvesi’ne katılmak üzere 10-11 Mart tarihlerinde İran’a yaptığı ziyaret, İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinecad’ın İstanbul’a yaptığı ziyaretten altı ay sonra ve ABD Dışişleri Bakanı Hillary Clinton’ın Türkiye’ye yaptığı ziyaretten çok kısa bir süre sonra gerçekleşmesi ve bu ziyaret sırasında İslam Devrimi Rehberi Ayetullah Ali Hamaney ile görüşmesi nedeniyle büyük ilgi uyandırmıştır. Bu diplomatik hareketlilik Türkiye-İran ilişkileriyle ilgili iki hususun yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır: Türk dış politikasının ağırlık merkezinin giderek Ortadoğu’ya kaydığı iddia edilen bir dönemde Türkiye ile İran arasında ortaya çıkan bu yakınlaşma nasıl değerlendirilmelidir? Barack Obama liderliğindeki yeni Amerikan yönetiminin Ortadoğu politikası Türkiye ile İran arasındaki ilişkileri nasıl etkileyecektir?
Bu soruları doğru bir şekilde cevaplayabilmek için öncelikle ziyaretin fiili sebebinden, yani EİT Zirvesi’nden başlamak faydalı olacaktır. EİT 1985’te Türkiye, İran ve Pakistan arasında kurulmuş ve 1992’de yeni bağımsız olan Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile birlikte Afganistan’ın ve Tacikistan’ın dâhil olmasıyla üye sayısı 10’a çıkmıştır. 1990’lı yıllarda EİT, Türkiye ve İran arasında Kafkasya ve Orta Asya’ya yönelik olarak hem rekabet hem de işbirliği ortamı olarak ortaya çıkmıştır. Ancak Türkiye ve İran arasındaki rekabet ve diğer nedenlerle merkezi Tahran’da bulunan Teşkilat zayıf bir bölgesel örgüt olarak kalmıştır. Öyle ki iki yılda bir yapılan Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvelerine katılım oldukça düşük seyretmiştir. Hatırlanabileceği üzere Türkiye-İran ilişkilerinin oldukça gergin olduğu bir dönemin ardından yine Tahran’da yapılan Zirve’ye 10. Cumhurbaşkanı A. Necdet Sezer’in katılması hususu Türkiye kamuoyunda büyük tartışmalara yol açmış, nihayet Sezer o Zirve’ye katılmamıştı. Şimdi Türkiye ile İran arasında artan diplomatik trafik ve altı ay içinde iki ülke arasında en üst düzeyde karşılıklı iki ziyaret gerçekleştirilmiş olması Türkiye-İran ilişkilerinin çok büyük ölçüde ilerlediğini göstermektedir.
Türkiye-İran ilişkileri, ikili ilişkilerde 1990’lı yıllarda hâkim olan rekabetin, gerginliklerin ve karşılıklı rahatsızlıkların ardından 2000’li yıllarda yeni bir safhaya girmiştir ve bu aşamada A. Necdet Sezer’in Haziran 2002’de yaptığı Tahran ziyareti bir dönüm noktası olarak alınabilir. Bu tarihten sonra iki ülke arasındaki siyasi ve iktisadi ilişkiler büyük mesafe kat etmiş, ticaret hacmi geçen sekiz yılda neredeyse beş kat artmıştır. 2004 yılında iki büyük Türk şirketinin İran’da kazandıkları işletme haklarının iptal edilmesi Türkiye-İran ilişkilerini biraz sekteye uğratmış ve bu yüzden İran Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi’nin planladığı Türkiye ziyaretinin iptal edilmiş, tüm bunlara karşılık ikili ilişkiler ilerlemeye devam etmiştir. Cumhurbaşkanı Gül’ün resmi bir ziyaret maksadıyla değil EİT Zirve toplantısı için bulunduğu Tahran’da İranlı üst düzey liderlerle yaptığı görüşmeler işte bu bağlamda değerlendirilmelidir. Nitekim bu görüşmeler resmi bir gezinin sonucu olmadığı için görüşmeler neticesinde herhangi bir anlaşma ya da protokol imzalanmamıştır.
İki ülke arasındaki bu yakınlaşma Türkiye ve İran’ın bölgesel politikalarının ve karşılıklı algılamalarının değişmeye başlamasının eseridir. Türkiye komşu ülkelerle sorunlarını “sıfıra indirme” ve “çok boyutlu” dış politika yaklaşımı çerçevesinde komşu ülkelerle ilişkilerini artırmaya ve Ortadoğu’ya büyük önem vermeye başlamıştır. Bu bağlamda İran, Türk dış politikası gündeminin hem bir komşu ülke olarak hem de bölgede etkin bir güç olarak ortaya çıkmıştır. 1990’lı yıllarda iki ülke arasındaki ilişkilerde belirleyici bir faktör olan Kafkasya, Orta Asya ve Irak üzerindeki nüfuz rekabetinin yerini Kuzey Irak merkezli güvenlik tehdidine bırakması ve enerji alanındaki işbirliğinin ön plana çıkması Türkiye-İran ilişkilerinin itici gücü olmuştur. İki ülke arasında karşılıklı algıların değişmeye başlaması, Türkiye-İran yakınlaşmasını sağlayan ikinci faktördür. Türkiye’nin gözünde İran artık rejimini ihraç etmeye çalışan bir ülke ve ideolojik bir tehdit olmaktan çıkmış, uluslararası sistemle bütünleşmeye ve Türkiye ile ilişkilerini geliştirmeye çalışan bir devlet ve önemli bir ticaret ortağı olmuştur. Türkiye’de AK Parti’nin iktidara gelmesi bütün Ortadoğu’da olduğu gibi İran’da da Türkiye imajını büyük ölçüde etkilemiş, İran yönetimi nezdindeki Türkiye algılaması “katı laik ve Batıcı bir ülke”den “Batı ile iyi ilişkileri olan, demokratik, laik ama “İslamcıların iktidarda olduğu bir ülke”ye dönüşmüştür. Buna ilaveten ABD ile yakın ilişkilerine rağmen Türkiye’nin Ortadoğu politikasının Filistin, Irak ve İran konularında ABD’den farklılıklar göstermesi Türkiye’nin bölge ülkeleri nezdindeki itibarını artırmıştır. İran’ın en üst düzey siyasi yetkilisi ve dini lideri Ayetullah Hamaney ile dönemin Cumhurbaşkanı Sezer arasında 2002’de bir görüşme olmamasına rağmen hem Başbakan R. Tayyip Erdoğan’ın hem de Abdullah Gül’ün İran ziyaretlerinde Hamaney ile bir araya gelmeleri bu bağlamda açıklanabilir.
Türkiye-İran ilişkilerini etkileyen üçüncü faktör ABD’nin bu iki ülkeye dönük politikalarıdır. Her iki ülkenin de ABD ile ittifak ilişkisi içinde olduğu dönemlerde oldukça iyi seyreden Türkiye-İran ilişkileri, İran-ABD ilişkilerinin bozulmasından olumsuz etkilenmeye başlamıştır. Bunun iki nedeni vardır: Birincisi, devrim sonrası İran liderleri Türkiye ile ABD arasındaki ittifak ilişkisini kendi rejimleri için bir tehdit olarak görmeye başlamıştı. İkincisi; ABD yönetimleri sürekli Türkiye’den kendi İran politikalarına destek vermesini istemişlerdir. Hatta kimi Amerikalı yetkililer bu hususta Türkiye’yi adeta tehdit etmiştir. Ancak Türkiye, ABD ile ilişkileri ve İran ile ilişkileri arasında bir dengeyi korumaya çalışmıştır. Özellikle George W. Bush yönetimi döneminde ABD ile iyi ilişkilerini korumaya çalışmasına rağmen Türkiye, İran’da rejim değişikliği ve İran’ın izolasyonu politikalarına destek vermemiş ancak, İran’ı da daha yapıcı olmaya ve diyaloga açık olmaya çağırmıştır.
İşte bu nedenledir ki İran ile ABD arasındaki sorunların çözümü için doğrudan müzakerelerin yapılmasını savunan bir yönetimin işbaşına gelmesi Türkiye liderlerini oldukça heyecanlandırmıştır. Daha Barack Obama seçilir seçilmez Başbakan R. Tayyip Erdoğan Türkiye’nin İran ile ABD arasında, her iki devleti de iyi tanıyan ve her ikisiyle de iyi ilişkilere sahip bir devlet vasfıyla arabuluculuk yapabileceğini ilan etmiştir. Keza Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, bu gelişmenin İran ile ABD arasındaki sorunların çözümü için yeni bir fırsat yarattığını, bunun mutlaka değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Zira böyle bir arabuluculuk misyonu Türkiye’nin siyasi itibarını artıracağı gibi İran-ABD ilişkilerinin düzelmesi, Türkiye’yi iki devlet ile ilişkilerinde gözetmeye çalıştığı çok zor bir denge politikasını yürütmekten, her iki taraf arasında bir seçim yapmaktan kurtaracak ve büyük ölçüde rahatlatacaktır. Hatta İran-ABD ilişkileri, şimdiye kadar oluğunun aksine Türkiye-İran ilişkilerinin ilerlemesini teşvik edecektir. Clinton’ın Türkiye’deki temasları sırasında özel bir televizyon kanalında ABD’nin Türkiye’den İran ile ilişkiye geçmek için planlarını desteklemesini isteyeceğini söylemesi, ardından Dışişleri Bakanı Ali Babacan’ın tekrar Türkiye’nin iki devlet arasında arabulucu olabileceğini belirtmesi Cumhurbaşkanı Gül’ün Tahran ziyareti ile ilgili olarak Türkiye’nin arabuluculuk yaptığı spekülasyonlarına yol açmıştır. 16 Mart’ta uluslararası bir toplantı için Ahmedinecad’ın tekrar İstanbul’a gelecek olması ve Obama’nın Nisan ayında Türkiye’ye geleceğinin ilan edilmesi bu spekülasyonları güçlendirmiş, “Hillary sonrası-Obama öncesi Abdullah Gül’ün Tahran ziyareti”ne özel bir anlam ve önem atfedilmiştir.
Şu husus belirtilmelidir ki Türkiye, İran ile ABD arasında arabulucu olmaya niyetlidir ancak, henüz böyle bir rol üstlenmemiştir. Nitekim Babacan, Türkiye’nin arabulucu olması için “her iki taraftan da somut talep gelirse” bunun değerlendirileceğini belirtmiştir. Tabiidir ki ABD, İran politikasını revize ederken her zaman olduğu gibi Türkiye’den bu politikaya destek vermesini isteyecektir. Fakat bu Türkiye’nin “arabulucu” rolünü üstleneceği anlamına gelmemektedir. Nitekim Gül, Ahmedinecad ve Hamaney ile görüşmelerinde herhangi bir mesaj iletmemiş, Obama yönetimi ile birlikte ortaya çıktığını düşündüğü fırsatın değerlendirilmesini istemiştir. Hamaney ise Gül ile görüşmesi sırasında “yeni Amerikan yönetiminin eski yanlış politikaları sürdürdüğünü ve bu hataların telafisi için bir girişimde bulunmadığını” belirtmiş ve “Siyonistlerin ve Amerikalıların İran İslam Cumhuriyeti ile Türkiye arasındaki ilişkilerin gelişmesine karşı düşmanlıklarını ortaya koyduklarını” söylemiştir. Keza Ahmedinecad, Amerikan politikalarında somut bir değişiklik olmadıkça İran’ın tutumunun da değişmeyeceğini ve bir arabulucuya ihtiyacın olmadığını söylemiştir. Görünen odur ki İranlı liderler İran-ABD ilişkilerinin ilerlemesi için Türk liderler kadar heyecanlı değildir; en azından daha temkinli hareket etmektedirler.
12 MART 2009
http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=218
ODTÜ Ulus. İliş. Araş. Gör. Bayram Sinkaya
Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün Ekonomik İşbirliği Teşkilatı’nın (EİT) 10. Zirvesi’ne katılmak üzere 10-11 Mart tarihlerinde İran’a yaptığı ziyaret, İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinecad’ın İstanbul’a yaptığı ziyaretten altı ay sonra ve ABD Dışişleri Bakanı Hillary Clinton’ın Türkiye’ye yaptığı ziyaretten çok kısa bir süre sonra gerçekleşmesi ve bu ziyaret sırasında İslam Devrimi Rehberi Ayetullah Ali Hamaney ile görüşmesi nedeniyle büyük ilgi uyandırmıştır. Bu diplomatik hareketlilik Türkiye-İran ilişkileriyle ilgili iki hususun yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır: Türk dış politikasının ağırlık merkezinin giderek Ortadoğu’ya kaydığı iddia edilen bir dönemde Türkiye ile İran arasında ortaya çıkan bu yakınlaşma nasıl değerlendirilmelidir? Barack Obama liderliğindeki yeni Amerikan yönetiminin Ortadoğu politikası Türkiye ile İran arasındaki ilişkileri nasıl etkileyecektir?
Bu soruları doğru bir şekilde cevaplayabilmek için öncelikle ziyaretin fiili sebebinden, yani EİT Zirvesi’nden başlamak faydalı olacaktır. EİT 1985’te Türkiye, İran ve Pakistan arasında kurulmuş ve 1992’de yeni bağımsız olan Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile birlikte Afganistan’ın ve Tacikistan’ın dâhil olmasıyla üye sayısı 10’a çıkmıştır. 1990’lı yıllarda EİT, Türkiye ve İran arasında Kafkasya ve Orta Asya’ya yönelik olarak hem rekabet hem de işbirliği ortamı olarak ortaya çıkmıştır. Ancak Türkiye ve İran arasındaki rekabet ve diğer nedenlerle merkezi Tahran’da bulunan Teşkilat zayıf bir bölgesel örgüt olarak kalmıştır. Öyle ki iki yılda bir yapılan Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvelerine katılım oldukça düşük seyretmiştir. Hatırlanabileceği üzere Türkiye-İran ilişkilerinin oldukça gergin olduğu bir dönemin ardından yine Tahran’da yapılan Zirve’ye 10. Cumhurbaşkanı A. Necdet Sezer’in katılması hususu Türkiye kamuoyunda büyük tartışmalara yol açmış, nihayet Sezer o Zirve’ye katılmamıştı. Şimdi Türkiye ile İran arasında artan diplomatik trafik ve altı ay içinde iki ülke arasında en üst düzeyde karşılıklı iki ziyaret gerçekleştirilmiş olması Türkiye-İran ilişkilerinin çok büyük ölçüde ilerlediğini göstermektedir.
Türkiye-İran ilişkileri, ikili ilişkilerde 1990’lı yıllarda hâkim olan rekabetin, gerginliklerin ve karşılıklı rahatsızlıkların ardından 2000’li yıllarda yeni bir safhaya girmiştir ve bu aşamada A. Necdet Sezer’in Haziran 2002’de yaptığı Tahran ziyareti bir dönüm noktası olarak alınabilir. Bu tarihten sonra iki ülke arasındaki siyasi ve iktisadi ilişkiler büyük mesafe kat etmiş, ticaret hacmi geçen sekiz yılda neredeyse beş kat artmıştır. 2004 yılında iki büyük Türk şirketinin İran’da kazandıkları işletme haklarının iptal edilmesi Türkiye-İran ilişkilerini biraz sekteye uğratmış ve bu yüzden İran Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi’nin planladığı Türkiye ziyaretinin iptal edilmiş, tüm bunlara karşılık ikili ilişkiler ilerlemeye devam etmiştir. Cumhurbaşkanı Gül’ün resmi bir ziyaret maksadıyla değil EİT Zirve toplantısı için bulunduğu Tahran’da İranlı üst düzey liderlerle yaptığı görüşmeler işte bu bağlamda değerlendirilmelidir. Nitekim bu görüşmeler resmi bir gezinin sonucu olmadığı için görüşmeler neticesinde herhangi bir anlaşma ya da protokol imzalanmamıştır.
İki ülke arasındaki bu yakınlaşma Türkiye ve İran’ın bölgesel politikalarının ve karşılıklı algılamalarının değişmeye başlamasının eseridir. Türkiye komşu ülkelerle sorunlarını “sıfıra indirme” ve “çok boyutlu” dış politika yaklaşımı çerçevesinde komşu ülkelerle ilişkilerini artırmaya ve Ortadoğu’ya büyük önem vermeye başlamıştır. Bu bağlamda İran, Türk dış politikası gündeminin hem bir komşu ülke olarak hem de bölgede etkin bir güç olarak ortaya çıkmıştır. 1990’lı yıllarda iki ülke arasındaki ilişkilerde belirleyici bir faktör olan Kafkasya, Orta Asya ve Irak üzerindeki nüfuz rekabetinin yerini Kuzey Irak merkezli güvenlik tehdidine bırakması ve enerji alanındaki işbirliğinin ön plana çıkması Türkiye-İran ilişkilerinin itici gücü olmuştur. İki ülke arasında karşılıklı algıların değişmeye başlaması, Türkiye-İran yakınlaşmasını sağlayan ikinci faktördür. Türkiye’nin gözünde İran artık rejimini ihraç etmeye çalışan bir ülke ve ideolojik bir tehdit olmaktan çıkmış, uluslararası sistemle bütünleşmeye ve Türkiye ile ilişkilerini geliştirmeye çalışan bir devlet ve önemli bir ticaret ortağı olmuştur. Türkiye’de AK Parti’nin iktidara gelmesi bütün Ortadoğu’da olduğu gibi İran’da da Türkiye imajını büyük ölçüde etkilemiş, İran yönetimi nezdindeki Türkiye algılaması “katı laik ve Batıcı bir ülke”den “Batı ile iyi ilişkileri olan, demokratik, laik ama “İslamcıların iktidarda olduğu bir ülke”ye dönüşmüştür. Buna ilaveten ABD ile yakın ilişkilerine rağmen Türkiye’nin Ortadoğu politikasının Filistin, Irak ve İran konularında ABD’den farklılıklar göstermesi Türkiye’nin bölge ülkeleri nezdindeki itibarını artırmıştır. İran’ın en üst düzey siyasi yetkilisi ve dini lideri Ayetullah Hamaney ile dönemin Cumhurbaşkanı Sezer arasında 2002’de bir görüşme olmamasına rağmen hem Başbakan R. Tayyip Erdoğan’ın hem de Abdullah Gül’ün İran ziyaretlerinde Hamaney ile bir araya gelmeleri bu bağlamda açıklanabilir.
Türkiye-İran ilişkilerini etkileyen üçüncü faktör ABD’nin bu iki ülkeye dönük politikalarıdır. Her iki ülkenin de ABD ile ittifak ilişkisi içinde olduğu dönemlerde oldukça iyi seyreden Türkiye-İran ilişkileri, İran-ABD ilişkilerinin bozulmasından olumsuz etkilenmeye başlamıştır. Bunun iki nedeni vardır: Birincisi, devrim sonrası İran liderleri Türkiye ile ABD arasındaki ittifak ilişkisini kendi rejimleri için bir tehdit olarak görmeye başlamıştı. İkincisi; ABD yönetimleri sürekli Türkiye’den kendi İran politikalarına destek vermesini istemişlerdir. Hatta kimi Amerikalı yetkililer bu hususta Türkiye’yi adeta tehdit etmiştir. Ancak Türkiye, ABD ile ilişkileri ve İran ile ilişkileri arasında bir dengeyi korumaya çalışmıştır. Özellikle George W. Bush yönetimi döneminde ABD ile iyi ilişkilerini korumaya çalışmasına rağmen Türkiye, İran’da rejim değişikliği ve İran’ın izolasyonu politikalarına destek vermemiş ancak, İran’ı da daha yapıcı olmaya ve diyaloga açık olmaya çağırmıştır.
İşte bu nedenledir ki İran ile ABD arasındaki sorunların çözümü için doğrudan müzakerelerin yapılmasını savunan bir yönetimin işbaşına gelmesi Türkiye liderlerini oldukça heyecanlandırmıştır. Daha Barack Obama seçilir seçilmez Başbakan R. Tayyip Erdoğan Türkiye’nin İran ile ABD arasında, her iki devleti de iyi tanıyan ve her ikisiyle de iyi ilişkilere sahip bir devlet vasfıyla arabuluculuk yapabileceğini ilan etmiştir. Keza Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, bu gelişmenin İran ile ABD arasındaki sorunların çözümü için yeni bir fırsat yarattığını, bunun mutlaka değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Zira böyle bir arabuluculuk misyonu Türkiye’nin siyasi itibarını artıracağı gibi İran-ABD ilişkilerinin düzelmesi, Türkiye’yi iki devlet ile ilişkilerinde gözetmeye çalıştığı çok zor bir denge politikasını yürütmekten, her iki taraf arasında bir seçim yapmaktan kurtaracak ve büyük ölçüde rahatlatacaktır. Hatta İran-ABD ilişkileri, şimdiye kadar oluğunun aksine Türkiye-İran ilişkilerinin ilerlemesini teşvik edecektir. Clinton’ın Türkiye’deki temasları sırasında özel bir televizyon kanalında ABD’nin Türkiye’den İran ile ilişkiye geçmek için planlarını desteklemesini isteyeceğini söylemesi, ardından Dışişleri Bakanı Ali Babacan’ın tekrar Türkiye’nin iki devlet arasında arabulucu olabileceğini belirtmesi Cumhurbaşkanı Gül’ün Tahran ziyareti ile ilgili olarak Türkiye’nin arabuluculuk yaptığı spekülasyonlarına yol açmıştır. 16 Mart’ta uluslararası bir toplantı için Ahmedinecad’ın tekrar İstanbul’a gelecek olması ve Obama’nın Nisan ayında Türkiye’ye geleceğinin ilan edilmesi bu spekülasyonları güçlendirmiş, “Hillary sonrası-Obama öncesi Abdullah Gül’ün Tahran ziyareti”ne özel bir anlam ve önem atfedilmiştir.
Şu husus belirtilmelidir ki Türkiye, İran ile ABD arasında arabulucu olmaya niyetlidir ancak, henüz böyle bir rol üstlenmemiştir. Nitekim Babacan, Türkiye’nin arabulucu olması için “her iki taraftan da somut talep gelirse” bunun değerlendirileceğini belirtmiştir. Tabiidir ki ABD, İran politikasını revize ederken her zaman olduğu gibi Türkiye’den bu politikaya destek vermesini isteyecektir. Fakat bu Türkiye’nin “arabulucu” rolünü üstleneceği anlamına gelmemektedir. Nitekim Gül, Ahmedinecad ve Hamaney ile görüşmelerinde herhangi bir mesaj iletmemiş, Obama yönetimi ile birlikte ortaya çıktığını düşündüğü fırsatın değerlendirilmesini istemiştir. Hamaney ise Gül ile görüşmesi sırasında “yeni Amerikan yönetiminin eski yanlış politikaları sürdürdüğünü ve bu hataların telafisi için bir girişimde bulunmadığını” belirtmiş ve “Siyonistlerin ve Amerikalıların İran İslam Cumhuriyeti ile Türkiye arasındaki ilişkilerin gelişmesine karşı düşmanlıklarını ortaya koyduklarını” söylemiştir. Keza Ahmedinecad, Amerikan politikalarında somut bir değişiklik olmadıkça İran’ın tutumunun da değişmeyeceğini ve bir arabulucuya ihtiyacın olmadığını söylemiştir. Görünen odur ki İranlı liderler İran-ABD ilişkilerinin ilerlemesi için Türk liderler kadar heyecanlı değildir; en azından daha temkinli hareket etmektedirler.
12 MART 2009
http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=218
İran'da Seçimler Bitti, Mücadele Devam Ediyor
İran'da Seçimler Bitti, Mücadele Devam Ediyor
Bayram Sinkaya, ODTÜ Uluslararası İlişkiler Bölümü, Araştırma Görevlisi
İran’da 12 Haziran 2009 Cuma günü yapılan 10. Cumhurbaşkanlığı seçimi İran tarihinin en çekişmeli seçimi olmuştur. Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinecad (radikal), eski Başbakan Mir Hüseyin Musavi (Reformcu), eski Meclis Başkanı Mehdi Kerrubi (Reformcu) ve Eski Devrim Muhafızları komutanı Muhsin Rezai’nin (Muhafazakâr) yarıştığı seçimlere İran İçişleri Bakanlığı’nın verdiği rakamlara göre rekor bir katılım (yüzde 82) olmuştur. Cumhurbaşkanı Ahmedinecad, kullanılan oyların yüzde 62’sini alarak ikinci defa cumhurbaşkanı seçilmiş ve Reformcu aday Musavi de oyların yüzde 33’ünü almıştır.
Rakipler arasındaki çekişme, seçim kampanyası ve oylama süreci ile sınırlı kalmamış; tartışmalar seçim sonrasına da taşınmıştır. İran tarihinde ilk defa seçimleri kaybeden adaylar, seçimlerin koordinasyonunu üstlenen İçişleri Bakanlığı tarafından ilan edilen sonuçları kabul etmeyip seçimlere hile karıştırıldığını iddia ederek sonuçlara itiraz etmiştir. Bunun üzerine Tahran ve Tebriz başta olmak üzere birçok şehirde reform taraftarları seçim sonuçlarını protesto etmek için sokağa dökülmüş ancak gösteriler güç kullanılarak bastırılmıştır. Dört yıl önceki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde de kaybeden adaylar Haşimi Rafsancani ve Mehdi Kerrubi seçimlerde hile ve usulsüzlük yapıldığını iddia etmişler ancak bu iddialarında ısrarlı olmayıp şikâyetlerini “Allah’a havale” etmişlerdi. Bu seçimlerde de yine hile ve usulsüzlük yapılacağı endişesine kapılan adaylar halkın bu defa usulsüzlükler karşısında sessiz kalmayacağını kampanya sürecinde sık sık dile getirmişti. Reformcu adaylar Musevi ve Kerrubi seçimlerde usulsüzlükleri yakından izlemek ve önlemek amacıyla Seçim İzleme Komiteleri oluşturmuşlardı.
Reformcu adayların seçimlerde hile ve usulsüzlük yapılacağına dair endişelerine yol açan çeşitli nedenler vardı. Bunlardan birincisi seçmen sayısının belirsizliği olmuştur. Devlet İstatistik Kurumu, oy verebilecek kişilerin sayısının 51 milyon olduğunu iddia ederken Seçim Kurulu seçmen sayısının 46 milyon olduğunu ilan etmiştir. Kaygıları artıran bir başka neden ise seçimlerin İçişleri Bakanlığı tarafından yürütülmesi ve Anayasayı Koruyucular Şurası’nın gözlemcilerinin dışında bağımsız gözlemcilerin seçim sürecini izlemelerine izin verilmemesidir. Reformcu adayların endişelerinin en önemli kaynaklarından birisi de Devrim Muhafızları ve Besic’in siyasallaşması ve seçimlere müdahale etmesidir. Cumhurbaşkanı Ahmadinecad’ın en önemli destekçileri olan bu örgütlerin seçimlere Ahmedinecad lehine müdahale ettiği iddia edilmektedir. Seçimlerin yürütülmesinden sorumlu olan İçişleri Bakanı Sadegh Mahsouli’nin ve Seçim Kurulu Başkanı Karman Daneshju’nun Devrim Muhafızları’nın eski komutanları olması Reformcu adayların bu kaygılarını büsbütün artırmıştır.
Seçim İzleme Komitelerinin başkanları A. Muhteşemipur ve M. Elviri, seçimlerde usulsüzlük yapılması konusunda duydukları endişe nedeniyle kaleme aldıkları bir mektubu Haziran ayının başlarında seçimlerin denetiminden sorumlu olan Anayasayı Koruyucular Şurası Başkanı Ayetullah Ahmed Cenneti’ye göndermişlerdi. Bu mektupta İçişleri Bakanlığı’nın seçmen sayısının çok oldukça fazla sayıda oy pusulası ve ihtiyacın iki katı kadar mühür hazırladığı iddia edilmiştir. Mektupta ayrıca İçişleri Bakanı ile eyalet valilerinin gizli bir toplantı yaptığı ve seçim merkezlerinin güvenliğinin üçte birinin Devrim Muhafızları’na verildiği bildirilmiş ve bunlardan duyulan endişe dile getirilmiştir. Buna ilaveten bir grup İçişleri Bakanlığı çalışanı yayınladıkları bir açık mektupla, isim vermeden önemli Ayetullahlardan birisinin (Mesbah Yazdi olduğu sanılıyor) “İslam’ın korunması adına her şeyin yapılabileceğine” dair bir fetva verdiğini belirterek İçişleri Bakanlığı’nın oyları değiştirme ihtimali olduğunu dile getirmişlerdir.
İran’da seçimlerin usulüne uygunluğu konusundaki tartışmalar devam ederken, seçim sürecinde yaşanan renkli kampanyalar yoğun ilgi toplamıştır. Ahmedinecad dışındaki adaylar arasındaki en büyük fark, kampanyalarında kullandıkları renklerdi. Ahmedinecad İran bayrağının renklerini kullanırken Musevi yeşil, Rezai mavi ve Kerrubi beyaz renkleri yoğun olarak kullanmıştır. Kampanya süresinin son haftasına girildiğinde Musevi’nin popülaritesi iyice artmış ve Tahran’da yapılan görkemli gösteriler sayesinde “yeşil devrim” beklentileri ortaya çıkmıştır. Musevi taraftarları ve Batılılar İran’da yeşil devrim beklerken bu gelişmeler uzun yıllardan beri “Kadife Devrim / Renkli Devrim” kaygısını adeta bir paranoya haline getirmiş olan rejimin bekçilerinin ya da Devrim’in muhafızlarının kaygılarını somutlaştırmıştır. Bunun üzerine Devrim Muhafızları’nın Siyasal Bürosu’nun sorumlusu olan Yadollah Javani kaleme aldığı bir yazıda, “extremistler” olarak nitelendirdiği grupların İran’da Kadife Devrim yapmaya çalıştıklarını ve yöntemlerini de bu devrimlerden aldıklarını anımsatarak seçimlerde usulsüzlük yapıldığı iddiasıyla gösterilerin yapılmasına asla müsaade edilmeyeceğini belirtmiştir.
Buna rağmen Musevi daha oyların yarısı bile sayılmadan bir basın toplantısı düzenleyerek kendisinin açık ara farkla önde olduğunu ancak resmi sonuçların açıklanmasını beklediklerini söylemiştir. Bazı usulsüzlüklerin olduğunu iddia eden Musevi, yetkililerin bu sorunlarla uygun şekilde ilgilenmesini istemiştir. Buna rağmen Seçim Kurulu, Ahmedinecad’ın büyük bir oy farkı ile önde olduğunu açıklamıştır. Bunun üzerine Musevi açıkça birçok usulsüzlük yapıldığını iddia ederek seçim kurallarının alenen ihlal edildiğini, halktan gerçeklerin gizlendiğini ve bu tehlikeli oyuna gelmeyeceğini söylemiştir. Mehdi Kerrubi de usulsüzlük yapıldığı iddialarına destek vermiş ve seçim sonuçlarına itiraz edeceklerini belirtmiştir. Buna karşılık İran İçişleri Bakanlığı ve Anayasayı Koruyucular Şurası herhangi bir usulsüzlük olmadığını ileri sürmüş ve Ahmedinecad’ı seçimlerin galibi ilan etmiştir. Ahmedinecad’ın zaferinin ilan edilmesiyle göstericiler sokaklara çıkmış ve seçim sonuçlarını protesto etmeye başlamıştır. İran Rehberi Hamanei bir açıklama yaparak halkı seçimlere yoğun bir şekilde katılmasından dolayı kutlamış ve kaybeden adayların kışkırtıcı beyanlardan kaçınmalarını istemiştir.
Seçim sonuçları bir süre daha tartışılmaya devam edecektir. Nitekim Musevi taraftarları seçim sonuçlarına itiraz edip seçimlerin yenilenmesini isterken Ahmedinecad’ın destekçileri Musevi’yi kışkırtıcılıkla suçlamaktadır. Ancak İçişleri Bakanlığı, Anayasayı Koruyucular Şurası ve Rehber’in onayladığı sonuçların iptal edilmesi ya da değiştirilmesi artık imkânsızdır. Seçim sonuçlarının yeniden değerlendirilmesi bir tarafa, İran’daki mevcut rejim bu seçimleri büyük bir propaganda malzemesi olarak kullanacaktır. Zira rejim seçimlere katılım oranını halk nezdindeki meşruiyeti olarak görmektedir. 12 Haziran’da halkın seçimlere katılma oranı 30 Mart 1979 tarihindeki İslam Cumhuriyeti referandumundan sonraki en yüksek düzeyine çıkmıştır. Rehber Hamanei seçim sonuçlarına ilişkin yaptığı açıklamada halkın seçimlere yüzde 80’in üzerinde katılmasının ve mevcut Cumhurbaşkanı’nın 24 milyondan fazla oy almasının bir zafer olduğunu ifade etmiştir. Hamanei’ye göre İran milleti devrimden 30 yıl sonra devrimci değerlerine hala sadık olduğunu ve bütün siyasi ve psikolojik baskılara rağmen bu yoldan dönmeyeceğini dost düşman herkese göstermiştir. Bununla birlikte rejimin temel niteliklerini kabul eden Reformcu adaylar seçim sonuçlarını protesto ederek oldu bittileri artık kolay kolay kabullenmeyeceklerini göstermişlerdir.
Ahmedinecad taraftarları seçim zaferini kutlamaya hazırlanırken seçimler üzerine yapılan tartışmalar İran’da siyasi kutuplaşmayı keskinleştirmektedir. Ahmedinecad’ın kampanya sürecinde kendinden önceki bütün yönetimleri (Musevi, Rafsancani, Hatemi) ve bir grup Geleneksel Muhafazakârı ciddi şekilde eleştirerek ateşlediği mücadele bundan sonra daha “şiddetli” olacaktır.
14 HAZİRAN 2009
http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=259
Bayram Sinkaya, ODTÜ Uluslararası İlişkiler Bölümü, Araştırma Görevlisi
İran’da 12 Haziran 2009 Cuma günü yapılan 10. Cumhurbaşkanlığı seçimi İran tarihinin en çekişmeli seçimi olmuştur. Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinecad (radikal), eski Başbakan Mir Hüseyin Musavi (Reformcu), eski Meclis Başkanı Mehdi Kerrubi (Reformcu) ve Eski Devrim Muhafızları komutanı Muhsin Rezai’nin (Muhafazakâr) yarıştığı seçimlere İran İçişleri Bakanlığı’nın verdiği rakamlara göre rekor bir katılım (yüzde 82) olmuştur. Cumhurbaşkanı Ahmedinecad, kullanılan oyların yüzde 62’sini alarak ikinci defa cumhurbaşkanı seçilmiş ve Reformcu aday Musavi de oyların yüzde 33’ünü almıştır.
Rakipler arasındaki çekişme, seçim kampanyası ve oylama süreci ile sınırlı kalmamış; tartışmalar seçim sonrasına da taşınmıştır. İran tarihinde ilk defa seçimleri kaybeden adaylar, seçimlerin koordinasyonunu üstlenen İçişleri Bakanlığı tarafından ilan edilen sonuçları kabul etmeyip seçimlere hile karıştırıldığını iddia ederek sonuçlara itiraz etmiştir. Bunun üzerine Tahran ve Tebriz başta olmak üzere birçok şehirde reform taraftarları seçim sonuçlarını protesto etmek için sokağa dökülmüş ancak gösteriler güç kullanılarak bastırılmıştır. Dört yıl önceki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde de kaybeden adaylar Haşimi Rafsancani ve Mehdi Kerrubi seçimlerde hile ve usulsüzlük yapıldığını iddia etmişler ancak bu iddialarında ısrarlı olmayıp şikâyetlerini “Allah’a havale” etmişlerdi. Bu seçimlerde de yine hile ve usulsüzlük yapılacağı endişesine kapılan adaylar halkın bu defa usulsüzlükler karşısında sessiz kalmayacağını kampanya sürecinde sık sık dile getirmişti. Reformcu adaylar Musevi ve Kerrubi seçimlerde usulsüzlükleri yakından izlemek ve önlemek amacıyla Seçim İzleme Komiteleri oluşturmuşlardı.
Reformcu adayların seçimlerde hile ve usulsüzlük yapılacağına dair endişelerine yol açan çeşitli nedenler vardı. Bunlardan birincisi seçmen sayısının belirsizliği olmuştur. Devlet İstatistik Kurumu, oy verebilecek kişilerin sayısının 51 milyon olduğunu iddia ederken Seçim Kurulu seçmen sayısının 46 milyon olduğunu ilan etmiştir. Kaygıları artıran bir başka neden ise seçimlerin İçişleri Bakanlığı tarafından yürütülmesi ve Anayasayı Koruyucular Şurası’nın gözlemcilerinin dışında bağımsız gözlemcilerin seçim sürecini izlemelerine izin verilmemesidir. Reformcu adayların endişelerinin en önemli kaynaklarından birisi de Devrim Muhafızları ve Besic’in siyasallaşması ve seçimlere müdahale etmesidir. Cumhurbaşkanı Ahmadinecad’ın en önemli destekçileri olan bu örgütlerin seçimlere Ahmedinecad lehine müdahale ettiği iddia edilmektedir. Seçimlerin yürütülmesinden sorumlu olan İçişleri Bakanı Sadegh Mahsouli’nin ve Seçim Kurulu Başkanı Karman Daneshju’nun Devrim Muhafızları’nın eski komutanları olması Reformcu adayların bu kaygılarını büsbütün artırmıştır.
Seçim İzleme Komitelerinin başkanları A. Muhteşemipur ve M. Elviri, seçimlerde usulsüzlük yapılması konusunda duydukları endişe nedeniyle kaleme aldıkları bir mektubu Haziran ayının başlarında seçimlerin denetiminden sorumlu olan Anayasayı Koruyucular Şurası Başkanı Ayetullah Ahmed Cenneti’ye göndermişlerdi. Bu mektupta İçişleri Bakanlığı’nın seçmen sayısının çok oldukça fazla sayıda oy pusulası ve ihtiyacın iki katı kadar mühür hazırladığı iddia edilmiştir. Mektupta ayrıca İçişleri Bakanı ile eyalet valilerinin gizli bir toplantı yaptığı ve seçim merkezlerinin güvenliğinin üçte birinin Devrim Muhafızları’na verildiği bildirilmiş ve bunlardan duyulan endişe dile getirilmiştir. Buna ilaveten bir grup İçişleri Bakanlığı çalışanı yayınladıkları bir açık mektupla, isim vermeden önemli Ayetullahlardan birisinin (Mesbah Yazdi olduğu sanılıyor) “İslam’ın korunması adına her şeyin yapılabileceğine” dair bir fetva verdiğini belirterek İçişleri Bakanlığı’nın oyları değiştirme ihtimali olduğunu dile getirmişlerdir.
İran’da seçimlerin usulüne uygunluğu konusundaki tartışmalar devam ederken, seçim sürecinde yaşanan renkli kampanyalar yoğun ilgi toplamıştır. Ahmedinecad dışındaki adaylar arasındaki en büyük fark, kampanyalarında kullandıkları renklerdi. Ahmedinecad İran bayrağının renklerini kullanırken Musevi yeşil, Rezai mavi ve Kerrubi beyaz renkleri yoğun olarak kullanmıştır. Kampanya süresinin son haftasına girildiğinde Musevi’nin popülaritesi iyice artmış ve Tahran’da yapılan görkemli gösteriler sayesinde “yeşil devrim” beklentileri ortaya çıkmıştır. Musevi taraftarları ve Batılılar İran’da yeşil devrim beklerken bu gelişmeler uzun yıllardan beri “Kadife Devrim / Renkli Devrim” kaygısını adeta bir paranoya haline getirmiş olan rejimin bekçilerinin ya da Devrim’in muhafızlarının kaygılarını somutlaştırmıştır. Bunun üzerine Devrim Muhafızları’nın Siyasal Bürosu’nun sorumlusu olan Yadollah Javani kaleme aldığı bir yazıda, “extremistler” olarak nitelendirdiği grupların İran’da Kadife Devrim yapmaya çalıştıklarını ve yöntemlerini de bu devrimlerden aldıklarını anımsatarak seçimlerde usulsüzlük yapıldığı iddiasıyla gösterilerin yapılmasına asla müsaade edilmeyeceğini belirtmiştir.
Buna rağmen Musevi daha oyların yarısı bile sayılmadan bir basın toplantısı düzenleyerek kendisinin açık ara farkla önde olduğunu ancak resmi sonuçların açıklanmasını beklediklerini söylemiştir. Bazı usulsüzlüklerin olduğunu iddia eden Musevi, yetkililerin bu sorunlarla uygun şekilde ilgilenmesini istemiştir. Buna rağmen Seçim Kurulu, Ahmedinecad’ın büyük bir oy farkı ile önde olduğunu açıklamıştır. Bunun üzerine Musevi açıkça birçok usulsüzlük yapıldığını iddia ederek seçim kurallarının alenen ihlal edildiğini, halktan gerçeklerin gizlendiğini ve bu tehlikeli oyuna gelmeyeceğini söylemiştir. Mehdi Kerrubi de usulsüzlük yapıldığı iddialarına destek vermiş ve seçim sonuçlarına itiraz edeceklerini belirtmiştir. Buna karşılık İran İçişleri Bakanlığı ve Anayasayı Koruyucular Şurası herhangi bir usulsüzlük olmadığını ileri sürmüş ve Ahmedinecad’ı seçimlerin galibi ilan etmiştir. Ahmedinecad’ın zaferinin ilan edilmesiyle göstericiler sokaklara çıkmış ve seçim sonuçlarını protesto etmeye başlamıştır. İran Rehberi Hamanei bir açıklama yaparak halkı seçimlere yoğun bir şekilde katılmasından dolayı kutlamış ve kaybeden adayların kışkırtıcı beyanlardan kaçınmalarını istemiştir.
Seçim sonuçları bir süre daha tartışılmaya devam edecektir. Nitekim Musevi taraftarları seçim sonuçlarına itiraz edip seçimlerin yenilenmesini isterken Ahmedinecad’ın destekçileri Musevi’yi kışkırtıcılıkla suçlamaktadır. Ancak İçişleri Bakanlığı, Anayasayı Koruyucular Şurası ve Rehber’in onayladığı sonuçların iptal edilmesi ya da değiştirilmesi artık imkânsızdır. Seçim sonuçlarının yeniden değerlendirilmesi bir tarafa, İran’daki mevcut rejim bu seçimleri büyük bir propaganda malzemesi olarak kullanacaktır. Zira rejim seçimlere katılım oranını halk nezdindeki meşruiyeti olarak görmektedir. 12 Haziran’da halkın seçimlere katılma oranı 30 Mart 1979 tarihindeki İslam Cumhuriyeti referandumundan sonraki en yüksek düzeyine çıkmıştır. Rehber Hamanei seçim sonuçlarına ilişkin yaptığı açıklamada halkın seçimlere yüzde 80’in üzerinde katılmasının ve mevcut Cumhurbaşkanı’nın 24 milyondan fazla oy almasının bir zafer olduğunu ifade etmiştir. Hamanei’ye göre İran milleti devrimden 30 yıl sonra devrimci değerlerine hala sadık olduğunu ve bütün siyasi ve psikolojik baskılara rağmen bu yoldan dönmeyeceğini dost düşman herkese göstermiştir. Bununla birlikte rejimin temel niteliklerini kabul eden Reformcu adaylar seçim sonuçlarını protesto ederek oldu bittileri artık kolay kolay kabullenmeyeceklerini göstermişlerdir.
Ahmedinecad taraftarları seçim zaferini kutlamaya hazırlanırken seçimler üzerine yapılan tartışmalar İran’da siyasi kutuplaşmayı keskinleştirmektedir. Ahmedinecad’ın kampanya sürecinde kendinden önceki bütün yönetimleri (Musevi, Rafsancani, Hatemi) ve bir grup Geleneksel Muhafazakârı ciddi şekilde eleştirerek ateşlediği mücadele bundan sonra daha “şiddetli” olacaktır.
14 HAZİRAN 2009
http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=259
Subscribe to:
Posts (Atom)