The Aging Culture of Neighborhood in Turkey-Iran Relations

Originally published at https://ovipot.hypotheses.org/15688, on March 16, 2021.

 

In late February, 2021, some news outlets headlined a new ‘tension’ between Turkey and Iran. Arguably the crisis had erupted over a statement by Iraj Masjidi, the Iranian ambassador to Bagdad, denouncing Turkish military operations in the north of Iraq as a violation of the sovereignty of the Iraqi government. The Turkish Ministry of Foreign Affairs summoned Mohammad Farazmand, the Iranian ambassador to Ankara, to declare its distress concerning the ‘baseless’ statement. The Ministry warned the ambassador that rather than standing against Turkey’s fight against terrorism as embodied by the PKK, Iran should lend support to Ankara. In return, the Iranian Ministry of Foreign Affairs summoned Derya Örs, the Turkish ambassador to Tehran, in order to convey its discomfort at a statement by Süleyman Soylu, the Interior Minister, who talked of the presence of PKK militants on Iranian soil. Despite a background of inflammatory media reports interpreting the events as a new round in the crisis between the two countries, those developments did not escalate into animosity between the two states. 

Likewise, nearly three months ago, there was another ‘diplomatic crisis’ between the two states over an anonymous poem recited by President Recep T. Erdoğan on December 10 at the victory parade in Baku on the occasion of the Azerbaijani triumph over Armenia in the Karabagh dispute. The poem highlighted the sorrowfulness over the division of historic Azerbaijan, and amplified Iranian anxiety over the Azerbaijan question. In line with the Iranian public uproar over Erdoğan’s recitation, the Iranian Foreign Minister, Mohammad J. Zarif, tweeted a ‘disrespectful’ text in his social media account. The poem crisis was swiftly managed by diplomats on both sides before it escalated into a watershed moment. 

 In the meantime, Zarif paid an official visit to Istanbul in January, where he talked with his Turkish counterpart Mevlüt Çavuşoğlu on potential stability in the Caucasus based on the idea of a 3+3 format proposed by Azerbaijani President Ilham Aliyev (Turkey, Russia, Iran plus Azerbaijan, Georgia, and Armenia). Soon after that, Turkish, Russian and Iranian delegations met in Sochi on February 16-17 in order to hold the ‘15th round of the International Meeting on Syria in the Astana format’. Later, on February 21, Iranian President Hassan Rouhani held a phone conversation with President Erdoğan, when they exchanged ideas for the desired removal of US sanctions on Iran. 

The above-mentioned developments in Turkish-Iranian relations in a short span of time prove how bilateral relations between the two states are diverse, complicated, and intertwined. They also display how Turkey and Iran are experiencing concurrent instances of cooperation, rivalry, and resentment. It is puzzling, however, for many to grasp the nature of Turkish-Iranian relations.  

The Persistent Dynamics of Cooperation and Rivalry 

Above all else, the simultaneous operation of patterns of cooperation, rivalry and resentment is not a novel phenomenon. The history of Turkish-Iranian relations is full of numerous instances of cooperation and amicable relations between the two states accompanied by a discourse of historical rivalry. Moreover, the dynamics of cooperation and rivalry have revolved around common or similar themes. 

First of all, the legacy of the historical Ottoman-Safavid rivalry, imbued with sectarian differences and geopolitical concerns, has haunted the minds of the elite in both countries, underpinning suspicion and mistrust of each other. After the emergence of nation-states, transnational movements, particularly Pan-Turkism, appeared as a national security concern on the Iranian side given the large numbers of Turkish-speaking people settled in that country. Since then, Iran has been preoccupied with a fear of Pan-Turkism. Additionally, the Iranian revolution of 1979 strained Turkish-Iranian relations because of Ankara’s disquiet over the Iranian export of revolution or Islamic radicalism. Recently, it has evolved into growing Turkish concerns with Pan-Shi’ism and proselytizing activities promoted by Tehran. Finally, geopolitical shifts in the Caucasus after the dissolution of the Soviet Union and the new geopolitical landscape in the Middle East after the Gulf Wars have led to the reinvigoration of Iranian and Turkish dreams of building their past empires in new forms and exerting political, economic and cultural influences. Thus, new geopolitical realities unleashed Turkish-Iranian rivalry over the Caucasus and the Middle East, particularly over Iraq, where historical Iranian-Ottoman rivalries were centered. 

Counter to the aforementioned dynamics of rivalry and resentment, common religious bonds and cultural commonalities have constituted a durable base for cooperation between Iran and Turkey. Many diplomats commonly recall nearly four hundred years of stability across the border between two nations as evidence of friendship and good-neighborhood. In this respect, strategic dictums of neighborhood require at least a minimum level of interaction between nearby states for the sake of border security and the management of cross-border relations. Likewise, economic considerations and trade interests constitute rational bases for collaboration between the two states. Finally, overwhelming strategic threats that render both countries vulnerable, such as great power interferences that currently threaten both Iranian and Turkish interests, emerge as a factor that forces them to cooperate. 

A number of issues surrounding border security such as smuggling and unrestrained movements of tribes and armed bands has continued to be a constant theme of both friction and partnership between the neighbors. The Kurdish question especially, embodied by the Kurdish movements seeking an autonomous or an independent and united Kurdistan state, has emerged both as a source of dispute and cooperation between Ankara and Tehran. While fighting ‘separatist’/ ‘terrorist’ movements on their soils, both Turkey and Iran have built intricate relations with Kurdish parties in Iraq and have watched each other apprehensively. In this regard, aside from occasional security and intelligence cooperation, Turkey has repeatedly blamed Iran for either directly or indirectly supporting Kurdish rebels, and frustrating the Turkish fight against them. 

 The Culture of Neighborhood 

Attempting to explain enigmatic relations between Turkey and Iran, short-sighted analyses lean on the selective use of history in order to provide further evidence such as historical rivalry or cooperation to explain their positions. However, the dynamics of cooperation, rivalry and resentment have been there and working simultaneously for over a century. That is why current cases of tensions or friendly statements would be very familiar to Iranian and Turkish officials of the 1920s. The continuity and the simultaneity of similar dynamics for cooperation and rivalry could be explained by the prevalence of a culture of neighborhood between modern Iran and Turkey. 

Accordingly, Turkey and Iran recognize each other as neighboring states with distinctive identities and interests, even though they may have some commonalities and shared interests. Additionally, they acknowledge the steadiness of the dynamics of cooperation and rivalry, which have turned out to be structural factors that could not be eliminated easily in the given international/regional conditions. However, the absence of territorial disputes between the two states has helped them to develop and maintain a neighborhood relationship based on the preservation of a fine line between cooperation and rivalry. They have become careful to keep each other at arm’s length; while refraining from building intimate relations, they have been sensitive not to antagonizing each other. Even at times of heightened rivalry, the two states have not engaged in hostile activities against each other. 

That culture of neighborhood based on a ‘realist’ assessment of surrounding conditions over Turkish-Iranian relations has occasionally been challenged by change of leadership or geopolitical shifts in the nearby regions. As a result, while tension and rivalry have escalated at some times between the two states, at other times they have achieved remarkable rapprochement. However, given the continuous and simultaneous impulses for competition and partnership, Turkish-Iranian relations have always been restored on the basis of the culture of neighborhood and have continued to operate along the fine line between cooperation and rivalry. 

In this framework, Turkey-Iran relations have achieved apparent shifts from a cooperative to a competitive relationship, which has actually remained within the margins set by the culture of neighborhood. As an example of this situation, Turkish-Iranian relations of the past two decades have witnessed many shifts between alignment and rivalry. First, a considerable rapprochement took place between Ankara and Tehran from 2001 to 2011. That rapprochement was facilitated by the rationalization of bilateral relations, growing economic opportunities for both sides, and looming geopolitical threats arising from the American occupation of Iraq. However, geopolitical opportunities and threats that emerged in nearby countries, particularly in Iraq and Syria in the aftermath of the Arab Spring, and the growing self-confidence of Ankara and Tehran to project themselves as regional powers, led to an estrangement in Turkish-Iranian relations between 2011 and 2016. Changing geopolitical considerations in Turkey and Iran after 2016 unleashed a new process of cooperation between the two states at different sectors and levels. 

As a result of the persistent but diverse dynamics of cooperation and rivalry in Turkish-Iranian relations, there was a considerable number of instances of friction between Ankara and Tehran even at times when cooperative relations prevailed, and the reverse has also been true. It is also clear in the examples given above concerning the recent past of Ankara-Tehran relations. Hence, the nature of Turkey-Iran relations defies simplistic explanations centered on geopolitics, identity, or elite preferences, but reflects an aging culture of neighborhood based on the maintenance of relations on a fine line between cooperation and rivalry.

This opinion is originally published via Hypotheses, on March 16, 2021, and available at the following link https://ovipot.hypotheses.org/15688

Introduction to Middle East Politics: Leading Factors, Actors and Dynamics

This study has aimed at increasing familiarity of students with regard to major issues in Middle East politics, and providing a framework that would help to analyze regional politics. In this regard, there are two points to be considered. The first one is the necessity of addressing an issue regarding the region through a synchronic and comparative perspective. The second is the fact that any issue addressed in political analyses is a part of a complicated process shaped by interaction of a number of factors in a specific place and historical context. In this study, firstly main factors that are effective in Middle East politics, such as physical and human geography, economy and history are examined. In the second part, leading actors that play critical roles in regional politics, i.e. states, international organizations and extra-regional powers, and the roles of these actors in Middle East politics are discussed. Lastly, contextual factors that emerge in the Middle East, and regional and global dynamics are addressed briefly. It also addressed the question how does structural factors, actors in the region and regional and global dynamics affect each other. 

 ORSAM Resource, no.1, April 2016 https://orsam.org.tr/en/introduction-to-middle-east-politics-leading-factors-actors-and-dynamics/ 

 https://www.researchgate.net/publication/328127488_Introduction_to_Middle_East_Politics_-_Leading_Factors_Actors_and_Dynamics https://www.academia.edu/29295126/Introduction_to_Middle_East_Politics_Leading_Factors_Actors_and_Dynamics_pdf

REVOLUTION AS AN UNDER-EXPLORED THEME IN THE MIDDLE EAST

ABSTRACT 

The Arab Spring of 2011 has revived an academic interest in social movements and revolutions in the Middle East, which was used to be associated with the persistence of authoritarianism. Although the Arab Spring has come up with different outcomes in various countries, currently, there is a burgeoning literature that studies reasons, processes and outcomes of recent social movements and revolutions particularly in the Middle East. In fact, the subject of social movements and revolutions has been underestimated and underexplored in the Middle East studies, or Social Movements studies for a long time. This article argues that despite the negligence of the relevant literature, history of the Middle East has witnessed numerous social movements and revolutions. Then, it provides a historical overview of Middle Eastern revolutions. Against this background, this paper attempts to analyze potential reasons of the aloofness the literature towards social movements and revolutions the Middle East. 

Keywords: Social Movements, Revolution, Essentialism, Middle East Studies, Arab Spring. 

 ULİSA: Uluslararası Çalışmalar Dergisi, 2(2), 2018. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ulisa/issue/42003/505869

Implications of the Syrian Civil War on the Alawites

Introduction

Virtually all Syrian people were excited with the outbreak of public protests against the ruling Baath regime in March 2011. /e protesters then took some measures in order to prove that the ethnic and religious divisions of people did not inhibit them from coming together for change and overcoming sectarian incitements. One popular slogan chanted at the demonstrations was “One, One, the Syrian people are one!” However, the initial accord among people coming from various ethnic and religious backgrounds gradually eroded when the opposition demonstrations turned into armed clashes with the security forces. /e clashes, which gradually appeared in a sectarian form, deepened communal divisions and triggered inter- communal anxieties for a number of reasons and then turned into a protracted social conÁict and civil war (AtlıoÌlu, 2018).
/e civil war that has inÁicted Syria for over eight years has profoundly affected all people in the country in terms of politics, security, and economy. In this regard, because of the Alawite origins of the Assad family, which has been ruling for over four decades, the prospective position of the Alawite community has been deemed critical for the fate of the Baath regime and Assad rule. Considerable literature is found on the history of the Alawites and their relations with the Baath regime (Goldsmith, 2011, 2015), however the implications the civil war has had on the Alawites are rarely addressed in the literature aside from a few local case studies and research reports (Nakkash, 2013). Most existing media reports and think-tank analyses overlook the complex relations the Alawites have with the Assad rule and opposition. /is article is committed to analyzing the civil war’s political and social effects on the Alawites. /e research is mainly based on secondary resources, media reports, and news portals.

Syrian Alawites

Alawi notion refers both to a religious sect and an ethnic group that has existed in the coastal mountain chains of northwest Syria. Alawism, which initially emerged as a religious sect, in time turned into an identity based on blood ties regardless of whether one performs the religious rituals (Khudr, 2011). Alawites speak Arabic, but have certain dialectal differences. Based on these differences in both their beliefs and languages, some sources maintain different claims as to the origins of Alawites. According to the dominant view, Alawism emerged in the 10th century as a result of the transformation of an esoteric-mystic movement led by Muhammad Ibn Nusayr (d. 868) and is regarded as an extreme Shiite branch (ghulat). Alawism has also been called Nusayriya, because of the name of its founder (Friedman, 2010; Moosa, 1987). Although most Alawites claim to be Muslims (Kramer, 1987), their fundamentalist opponents continue to question their relationship with Islam due to the mysterious and syncretic aspects of that faith.
When the Syrian crisis started, the Alawites constituted 10-12% (2-2.5 million) of the total population, most of whom were living in the coastal region of Latakia and Tartus provinces. However, most large Syrian cities have big or small Alawite communities that had either migrated from the countryside or come from Alawite-populated regions, especially during the Baath rule. A signiácant portion of the Alawites who settled in the cities was working in state-owned enterprises, government offices, state media organs, or security institutions (Balanche, 2013).

Alawites’ relations with the Baath regime

One of the most controversial issues about Alawites is their relation to the Baath regime, which had seized power in Syria in 1963 (Mercan, 2012, pp. 58–74; Salık, 2016, pp. 45–52). /e domination of the Alawite-originating Assad family, who have ruled the Baath party and the country since 1970, has made this issue viable. Indeed, the Baath Party had been very attractive to the Alawites since its 

establishment due to its secular and socialist orientations. /e socialist agenda of the Baath presented the needy Alawites with economic opportunities, and its secular nationalism enabled their religious differences to be ignored. After ánally taking power, Haáz Assad recruited Alawite people to control key positions in government institutions, especially in security institutions (Alkan, 2013). /e Baath regime’s intelligence and security services were so intertwined with the Alawi community that practically one person from almost each Alawite family worked for one of these organizations (Nakkash, 2013, p. 11; Holliday, 2013, pp. 44–45).
While the Assad rule brought the Alawites to power, it also put the Alawite community under pressure and transformed Alawism. According to some assessments, the commitment to support Assad rule had almost completely replaced common faith and ethnic ties as the most important bond connecting Alawites (Khudr, 2011; Karfan, 2005). Additionally, the Assads’ association with the Baath regime and the ‘Muslim Arab nation project’ prevented Alawites from freely developing their distinct cultural, social, and religious identities. Unlike other faith groups, Alawites had not been allowed to establish any authority or institution that would guide the community and observe religious principles (Landis, 2003; Mervin 2013). With the Assad family’s monopolization of power, traditional Alawite community leaders, tribal sheikhs, landlords, and intellectuals were neutralized and lost their leadership roles. In the words of Harling and Birke, one of the main challenges of the ongoing tragedy was that no such thing as an Alawite community. In their words, Alawites “were the most confused and anomic segment of the Syrian society” (Harling and Birke, 2013).
Although Alawites were more easily employed in the public sector because of their relative advantages in accessing power networks, this did not mean that they had a general high standard of living. Contrary to the improvements in Alawites’ living conditions in the árst decades of Baath rule, inequality increased among the Alawites, and wealth was gradually concentrated in the hands of a small group directly linked to the Assad family and their allies (Goldsmith, 2011, pp. 47–48; Hurd, 2013).
In the aftermath of the eruption of anti-regime demonstrations, the regime tried every means to ensure Alawites’ loyalty. On the one hand, it increased pressure over the Alawites leaning toward the opposition. On the other hand, the regime’s propaganda apparatuses attempted to ignite sectarian fears among Alawites by presenting the opposition as fundamentalist fanatics threatening their well-being and survival and by exploiting the sectarian affiliations of the victims

of armed clashes (Nakkash, 2013, p. 6). Meanwhile, the growing clout of Islamist groups among the ranks of the opposition heightened Alawites’ anxiety; thus, the fate of their own community depended on the fate of the Assad regime (Hurd, 2013; Goldsmith, 2011).
The Opposition and Alawites
Despite the intricate relations between the Baath regime and Alawites, saying that all Alawites supported the Assad administration is difficult. Alawites who have opposed the Baath regime and struggled against the Assad administration have always been around. Alawites’ dissatisfaction with the Assad rules’ repressive policies and corruption increased over time. Additionally, the appearance of the Assad rule as Alawites’ representative and protector has caused reactions among many Alawites who believe that Assad has been pursuing his own personal interests rather than the interests of Alawites as a community (Goldsmith, 2011).
Considering the complicated relationship between the regime and the Alawites, a signiácant number of opposition águres tried to convince the Alawites to join their rank in the early stages of the confrontation. In Bassma Kodmani’s (2011) words, “If the democratic opposition in Syria is going to succeed, it must árst convince the Alawites that they can safely turn against the Assad regime.” In a speech at the árst meeting of Friends of the Syrian People in Tunisia on February 24, 2012, Burhan Ghalioun, the árst president the Syrian National Council (SNC), addressed the Alawite concerns and stated that Alawites could not be held responsible for “the acts of corrupt dictators” and “the crimes conducted by the Assad-Makhlouf maáa” (Ghalioun, 2012).
Despite the opposition’s attempts to reach them, Alawites did not participate in the protests in large groups; but many people from different segments of the community were found individually taking part in the opposition demonstrations. For instance, Alawite actress Fadwa Soliman became one of the most famous faces of the rebellion in Homs. Some Alawite dissidents like Waheed Saqr and Monzer Makhous associated with the SNC. Even some Alawite soldiers and intelligence officers like Zubaida al-Meeki, Yaseen Sulayman, and Nasr Mustafa mutinied against the regime and joined the Free Syrian Army. However, the Alawites who joined the opposition’s ranks lost the harmony they had initially achieved with the opposition because of the increasing inÁuence of Islamic extremists. /e rise of anti-Alawism among the rebels, especially among armed groups, and the rise of extremist elements increased the concerns of the Alawite community. Furthermore, the attempts at regime change had not received Alawite support because of the uncertainty about Alawites’ situation in case of a regime change and what would happen to the thousands of them who worked in the security organizations and various government institutions. Hence, Alawite dissidents separated from the Assad regime, but they did not want to take up arms together with the rebels and worried about emerging sectarian clashes (Barnard, 2013). /e Alawite dissidents who distanced themselves from both the Assad rule and the opposition that had organized abroad mostly joined the National Coordination Committee for Democratic Change in Syria (NCC). However, the NCC was viewed by most of the opposition and armed rebels as collaborating with the regime.

Alawite dissidents organized a conference for the árst time on March 23-24, 2013 in Cairo with the demand that a democratic regime be established in place of the Assad regime (Oweis, 2013a). /e Cairo conference did not turn into a new Alawite movement, but the anti-regime Alawites formed a movement called Upcoming Syria (Ghad Suriyah) in Istanbul in November 2015. Being the árst movement to join the opposition against the Assad rule and address Alawites directly, Upcoming Syria’s goal was to cooperate with the Syrian revolutionaries to guarantee the security of the Alawite community and their share in the future social and political structure (Terdiman, 2016).

Effects of the Civil War on the Alewives

The civil war in Syria, gradually colored by sectarian motives, triggered both the social cleavages and inter-communal conÁicts that have caused great losses for each party and displaced millions of people. Greater numbers of Alawites started to view the rebellion as an anti-Alawite movement rather than a popular revolution. Consequently, common group bonds and feelings developed among the Alawites despite their differences (Inskeep, 2013).
In addition to the ineffectiveness security of forces in stabilizing the country and preventing the spread of armed clashes , the resulting communal security concerns among the Alawites led them take arms in mid -2012 . Alawi youths either joined the army or militia groups such as the Popular Committees, National Defense Forces , and numerous militia organizations (Nakkash , 2013 ; Holliday , 2013).
One consequence of the civil war and communal insecurity in the country is
massive population displacements. /e displacements and population movements

with regard to Alawites took shape in two forms: one, the migration of Alawites to more secure regions from the places they had felt insecure and two, migrations from all across Syria to cities known to be predominantly Alawite.
Another effect of the civil war on the Alawites was their increased reaction against the Assad family (Stratfor, 2015; Sherlock, 2015; Dandachi, 2014). /e criticisms such as the regime’s erroneous policies had brought the country to this situation and Assad would not leave power no matter what and no matter how many Alawites died increased. As the conÁict extended and the Alawite losses increased, reactions against the regime increased, especially among the relatively poor Alawites living in the inner regions. More and more Alawites began to consider their community not as the owner or beneáciary of the regime, but as a tool used by Assads. Even some Alawites inclined towards the opposition. However, either because of obscurity of the opposition plans for the future of Syria and Alawite community, or because of growing extremism among the opposition that ignited sectarian fears among the Alawites, caused the majority of Alawites to coalesce with Assad’s rule. Finally, combined with other effects of the civil war on their community, some Alawites have started to seek for a redeánition of their communal identity.

https://insanvetoplum.org/content/5-online-first/5-m0379/sinkaya.pdf

Trump'ın tehlikeli hamlesi

ABD Başkanı Donald Tump 8 Mayıs’ta yaptığı açıklamada ülkesinin, P5+1 (BM Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi ve Almanya) grubu ülkeleri ile İran arasında Temmuz 2015’te yapılan nükleer anlaşmadan (Kapsamlı Ortak Eylem Planı, KOEP) çekileceğini ilan etti. Seçim kampanyasına başladığından beri bu anlaşmaya karşı olduğunu ifade eden Trump, KOEP’i bu zamana kadar gördüğü en kötü anlaşma şeklinde niteliyordu.

Trump anlaşmanın neden kötü olduğunu ifade etmemişse de anlaşmaya karşı çıkanların üzerinde durduğu iki husus vardı. Bir kere büyük ölçüde kısıtlanmış olsa bile İran’ın nükleer faaliyetleri devam ediyordu. Üstelik anlaşma için on yıllık bir süre öngörülmüştü ve bu süre bittiğinde İran’ın nükleer programının tamamen serbest kalacağı ileri sürülüyordu. Oysa on yılın bitiminde nükleer program üzerindeki kısıtlamalar kalkacak olsa da NPT çerçevesinde Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) etkin denetimi devam edecekti. Anlaşmaya karşı çıkanların üzerinde durduğu ikinci husus ise İran’ın balistik füze kapsamı üzerinde nitelikli sınırlamaların olmaması idi.  Nitekim anlaşmanın yürürlüğe girmesinden kısa bir süre sonra İran füze programına hız vermişti. Anlaşmadaki görece yetersiz veya zayıf hususlara rağmen İran’ın NPT üyeliği, tesislerini UAEA’nın denetimine açmış olması ve nükleer program üzerindeki kısıtlamalar İran’ın nükleer silah yapma olasılığını engellemiş, nükleer İran tehdidini ortadan kaldırmıştı. Şimdiye kadar anlaşmanın uygulanması hususunda da bir problemle karşılaşılmadı. UAEA düzenli bir şekilde yaptığı denetimler sonucunda İran’ın anlaşmaya uyduğunu, nükleer silah boyutunun mevcut olmadığını teyit etmişti. Buna rağmen Trump neden anlaşmadan çekildi? 

NEDEN ÇEKİLDİ?

Trump yönetiminin anlaşmadan çekilme kararı anlaşmanın yetersizliği, kötü olması veya İran’ın nükleer programından duyulan kaygılar nedeniyle değil, ABD’nin yeni Ortadoğu politikası çerçevesinde atılmış bir adımdır. İran’ın Ortadoğu politikasını bölgedeki Amerikan çıkarları ve müttefikleri için tehdit olarak gören Trump yönetimi, İran’a karşı kapsamlı ve sert bir politika izleme kararı almıştır. Bu çerçevede İran’ın yeniden kuşatılmasını, bölgedeki kazanımlarının tersine çevrilmesini ve nihayet rejim değişikliğini hedeflemiştir. Bu doğrultuda ABD’nin Ortadoğu’daki müttefiklerine önemli bir rol biçilmiştir. Lakin, Obama yönetiminin İran’a karşı izlediği yumuşak politika ve nükleer anlaşma ABD’nin müttefiklerini, özellikle İsrail ve Suudi Arabistan’ı son derece rahatsız etmişti. Bu nedenle Trump, nükleer anlaşmadan çekilmek suretiyle İran karşıtlığı ortak paydasında bölgedeki müttefikleri ile güven ilişkisini pekiştirmeyi hedeflemiştir. Nitekim bu kararın İsrail ve Suudi Arabistan ile koordineli bir şekilde alındığı anlaşılmaktadır. 

Trump’ın ikinci hedefi ise yeni İran politikası çerçevesinde nükleer anlaşmayı öldürmek suretiyle İran rejimini marjinalleştirmektir. Böylece İran yönetimi üzerinde uluslararası ekonomik ve siyasi baskıyı artırmayı düşünmektedir. Zira ABD’nin çekilmesi KOEP’in özünü ortadan kaldırmaktadır. Çünkü anlaşma çerçevesinde muhtemel ihtilafların çözümü için ortak komisyon kurulması öngörülmüş, burada çözüme varılmaz ise ihtilaf konusunun BM Güvenlik Konseyi’ne taşınması öngörülmüştür. ABD’nin anlaşmadan çekilmesi, nükleer programı nedeniyle İran’a karşı uygulanan eski yaptırımların yeniden uygulanması veya yeni yaptırımların gündeme gelmesi demektir. Yaptırımların devamı ve yeni yaptırım kararları anlaşmanın özüne ters olduğu için İran’ın bu durumu önce Ortak Komisyona, daha sonra da Güvenlik Konseyi’ne taşıması mümkün olacaktır. Lakin ABD’nin Güvenlik Konseyi’ndeki daimi üyeliği, İran ile ABD arasındaki anlaşmazlıkta bu kurumun bir çözüm mercii olmasını imkansız hale getirecektir. Buna karşılık İran ya anlaşmadan tamamen çekilecek veya bazı yükümlülükleri yerine getirmeyi reddedecektir. Her iki durum da anlaşmanın tamamen çökmesi anlamına gelecektir. Anlaşmanın çökmesi, İran’ın nükleer programı hakkındaki kuşkuları artıracak, ABD’nin İran yönetimini tecrit politikası doğrultusunda İran karşısında geniş bir cephenin oluşmasını tetikleyecektir. 

ÇEKİLME SONRASI KOEP

Trump’ın anlaşmadan çekildiğini ilan etmesinden sonra gözler anlaşmanın diğer taraflarına çevrildi. Zira KOEP, ABD ile İran arasında yapılan ikili bir anlaşma değil, BM Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi ve Almanya ile İran arasında yapılan çok taraflı bir anlaşmadır. Üstelik bu anlaşma 2231 sayılı BM Güvenlik Konseyi kararına dönüştürülmüştür. Dolayısıyla ABD’nin tek taraflı olarak çekileceğini ilan etmesiyle anlaşma behemehal ortadan kalkmış değil. Nitekim anlaşmanın ABD dışındaki tarafları anlaşmaya bağlı kalacaklarını ilan etti. Trump’ın nükleer anlaşmayı öldürme teşebbüsüne rağmen İran hükümeti, diğer taraflarla birlikte anlaşmaya bağlı kalmaya devam edecektir. Nitekim, Trump yönetiminin anlaşma karşıtı duruşunu netleştirmesinden sonra İran hükümetinin önceliği AB ile ilişkilerini yoğunlaştırmak suretiyle KOEP’in ayakta kalmasını sağlamak olmuştur. ABD’nin çekilme kararının açıklanmasından sonra da İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, diğer tarafların anlaşmaya bağlılıklarını sürdürmesi durumunda İran’ın da anlaşmaya bağlı kalacağını ifade etmiştir. İran’ın anlaşmayı sürdürmek istemesi şu üç nedenle izah edilebilir. Birincisi, İran’ın anlaşmaya sadakatini sürdürmesi, Trump yönetiminin nükleer anlaşmayı öldürerek İran’ı marjinalleştirme ve İran karşıtı geniş katılımlı bir cephe oluşturma çabasını engelleyebilir. İkincisi, İran hükümeti anlaşmaya sadık kalmak suretiyle kazanımlarının bir kısmını muhafaza edebilir. Üçüncüsü, Cumhurbaşkanı Ruhani biricik siyasi sermayesi olan nükleer anlaşmayı bir çırpıda kaybetmek istememektedir. 

Nitekim ABD’nin KOEP’ten çekilmesi, nükleer anlaşma öncesi duruma geri dönülmesi anlamına gelmiyor. ABD çekilse bile diğer tarafların anlaşmaya bağlı kalacaklarını ifade etmesi, İran’ın kazanımlarını – nükleer haklarının tanınması, İran’ın nükleer programının bir uluslararası güvenlik sorunu olmaktan çıkması, AB ve BM yaptırımlarının kalkması – büyük ölçüde sürdürmesini sağlayacaktır. Öte yandan ABD yıllardır İran’a karşı çeşitli nedenlerle bir dizi yaptırım uyguluyordu, ama bu yaptırımlar İran’ın nükleer programını durduramamıştı. Keza, anlaşmadan sonra nükleer mesele ile ilgili Amerikan yaptırımlarının kaldırılmasının öngörülmesine bu hususta pek mesafe  alınamamıştı. Keza, nükleer mesele dışında İran’ın Ortadoğu’da terörizme destek verdiği, insan haklarını ihlal ettiği vb. gerekçelerle yaptırımların bir kısmı zaten devam ediyordu. 

KOEP öncesinde İran’ı anlaşmaya zorlayan şey Barack Obama döneminde yaptırımların çok taraflı hale gelmiş olmasıydı. AB ülkelerinin İran yaptırımları konusunda Amerikan yönetimiyle aynı çizgiye gelmesi  ve BM düzeyinde çeşitli yaptırım kararlarının alınması İran üzerindeki baskıyı artırmıştı. Mevcut durumda  ABD’nin anlaşmadan çekilmesi  ile BM ve AB yaptırımları devreye girmeyecek, ABD yaptırım politikasında yalnız kalacaktır. ABD’nin tek taraflı yaptırımları üçüncü ülkeleri bağlamayacaktır. Muhakkak ABD’nin İran ile iş yapan üçüncü ülke şirketlerini cezalandırma tehdidi ile finans piyasalarındaki hakimiyeti, İran’ın uluslararası ekonomik ve ticari ilişkilerini riske atacaktır. Fakat ABD’de iş yapmayan, dolayısıyla ABD’nin cezalandırması riskinden kaçabilen şirketler tek taraflı Amerikan yaptırımlarını göz ardı edebilecektir. Tabi bu durum İran-AB ile ilişkilerinin seyrine bağlıdır. Bu süreçte de İran siyasetinin ve dış politikasının bundan sonra nasıl bir tutum alacağı etkili olacaktır. 

Ruhani hükümetinin anlaşmayı kurtarma çabalarına rağmen Trump’ın anlaşmayı öldürmesinin İran siyaseti üzerinde temelli etkileri olacaktır. Bir kere Cumhurbaşkanı Ruhani önderliğindeki teknokrat-reformcu ittifakının gücü sarsılacaktır. Batı ile uzlaşmayı savunan bu kesimin gücünün azalması ve Trump’ın sert politikası İran’da güvenlikçi bakışın ve güvenlik kurumlarının siyaset ve dış politika üzerindeki etkisini artıracaktır. Böylece İran, Batı ile ilişkilerinde daha uzlaşmaz olacaktır. Fakat gerek Trump’ın KOEP’ten çekilmesi, gerekse bunun İran siyaseti ve Ortadoğu üzerindeki yansımaları, İran yönetiminin Ortadoğu politikasında önemli bir değişiklik yaratmayacaktır. Çünkü İran’ın bölge siyaseti öteden beri güvenlikçi bakışla kurulmuştur ve güvenlik elitleri tarafından yönlendirilmektedir. Nükleer anlaşma sonrası İran’ın Ortadoğu politikasında kayda değer bir değişiklik olmamıştır. İran’ın bölgedeki imkan ve kabiliyetleri üzerinde de nükleer anlaşmanın pek bir tesiri olmamıştır. Dolayısıyla nükleer anlaşmanın öldürülmesi, İran’ın bölge siyasetinde bir değişikliğe yol açmayacaktır.

Bayram Sinkaya

Karar Gazetesi (Görüşler Sayfası),  15 Mayıs 2018

http://www.karar.com/gorusler/bayram-sinkaya-yazdi-trumpin-tehlikeli-hamlesi-852783# 

Bağımsızlık Referandumu Sonrasında IKBY-İran İlişkileri

Bağımsızlık Referandumu Sonrasında IKBY-İran İlişkileri

20. yüzyılın ortalarında şekillenen bölge- sel jeopolitik koşullar ve tarihsel bağlar Irak Kürtlerini İran’a yakınlaştırdı. Bu süreçte ‘özerklik’ peşindeki Irak Kürtleri ile ‘bölgesel hırsları’ olan İran arasında ‘netameli bir ittifak’ ortaya çıktı. Zaman zaman güçlenen, perçinlenen bu ittifak, zaman zaman da çetin testlerden geçti. Irak Kürdis- tan Bölgesi’nde 25 Eylül 2017’de yapılan ‘bağımsızlık referandumu’ Erbil-Tahran ilişkilerinde yeni ve zorlu bir sınav oldu.

Aralarındaki dostluğa rağmen İran, Irak Kürtle- rinin ‘bağımsızlık’ girişimlerine her zaman şüpheyle baktı. Nitekim İran yönetimi, Kürtler üzerindeki et- kisini kaybetme riski, bölgede olası istikrarsızlaştırıcı etkileri, İranlı Kürt grupları cesaretlendirmesi ve ABD ile İsrail’in İran karşıtı faaliyetleri için uygun bir zemin sağlaması ihtimalleri gibi stratejik kaygılarla Irak Kürdistan Bölgesel Yönetiminin (IKBY) aldığı ‘bağımsızlık referandumuna’ karşı durdu. İranlı liderler, ‘ABD ile Siyonistlerin bölgeyi istikrarsızlaştırmak için icat ettikleri IŞİD fitnesinden sonra sahaya sürdükleri ikinci bir komplo’ diye nitelendirdikleri ‘bağımsızlık referandumunu’ daha başından boğulması gereken bir adım olarak gördü. Referandumun getirmesi muhtemel risklerin yanı sıra IKBY’nin aynı zamanda petrol zengini Kerkük gibi tartışmalı bölgeleri Irak Kürdistan Bölgesi sınırlarına dâhil etme teşebbüsü meseleyi daha çetrefil hale getirdi.

Bu çerçevede İranlı yetkililer hem Iraklı Kürt siya- setçilerle yaptıkları çeşitli görüşmelerde Irak’ın toprak bütünlüğünden yana olduklarını ve referanduma karşı çıktıklarını açıkça belirttiler hem de Erbil ile Bağdat arasındaki sorunların çözülmesi için arabuluculuğa soyundular. Ayrıca Irak Kürtleri içerisinde kendilerine daha yakın duran –Irak Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB), Goran, İslami Komel gibi– hareketleri, referanduma karşı durmaları ve IKBY Lideri Mesud Barzani’niyi yalnız bırakılmaları için ‘ikna’ etmeye çalıştılar. Öte yandan İran hükümeti, Irak ve Türkiye ile temaslarını yoğunlaştırdı ve bu ülkeler arasında referanduma karşı ortak bir duruş benimsenmesi için çalıştı. IKBY’nin referandum kararından vazgeçme- mesi üzerine Erbil’i sınır kapılarının kapatılması ve güvenlik anlaşmalarının iptaliyle tehdit etti; sınırda askerî tatbikat yaparak Irak Kürtlerine gözdağı vermeye çalıştı.

Referanduma İran’ın Tepkisi

İran yönetimi, bütün ikazlara rağmen 25 Eylül’de referandumun yapılmasını bir ‘hata’ olarak gördü ve Irak Kürt yönetiminden referandumun yok sayılmasını; Irak’ın toprak bütünlüğünün, millî birliğinin ve egemenliğinin korunmasını; Erbil ile Bağdat arasındaki sorunların müzakere yoluyla çözülmesini istedi. Bununla birlikte referandum kararında direten IKBY’ye tepki olarak İran ile IKBY arasındaki tüm uçuşların durdurulması; sınır kapılarından geçişlerin sıkılaştırılması; İran ile Irak Kürdistan Bölgesi arasında petrol ve petrol ürünlerinin ticaretinin yasaklanması gibi tedbirler aldı. Ayrıca Türkiye ve Irak ile askerî işbirliğini güçlendirdi ve sınırda askerî tatbikat yaptı. Erbil merkezli Kürdistan 24 TV’nin Tahran ofisini kapat- ma kararı aldı. İran yönetimi, IKBY’ye yönelik sert söylemlerine ve yaptırım kararlarına karşılık Erbil ile bağları tam olarak koparmak istemedi. Nitekim İran Dışişleri Bakanı Cevad Zarif, eski Irak Cumhurbaşkanı ve KYB Lideri Celal Talabani’nin Süleymaniye’deki cenaze törenine katıldı. Keza İslam Devrimi Muhafızları Ordusu’nun dış operasyonlarından sorumlu birimi Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani cenazeye katılmadı, ama daha sonra Talabani’nin kabrini ziyaret etti.

Referanduma karşı ‘sert’ duruşuna rağmen İran, IKBY’ye karşı tek taraflı adım atmaktan kaçındı. Tek taraflı adımlar ve müdahaleler yerine Türkiye ve Irak ile koordineli şekilde hareket etti ve meselenin Bağdat ile Erbil arasında çözülmesi için faaliyetlerini yo- ğunlaştırdı. 4 Ekim’de Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Tahran ziyareti sırasında iki ülkenin de ‘gayrimeşru referandumu’ tanımadığı belirtildi ve bu adımın geri alınması talep edildi. Türkiye, İran ve Irak arasında IKBY’ye karşı alınacak tedbirleri ve yaptırım kararlarını koordine etmek için ortak istişare mekanizması kuruldu. İran, Bağdat’ın talebi üzerine 15 Ekim’de IKBY ile olan sınır kapılarının –Başmak, Pervizhan ve Hacı Umran– tamamını kapattı.

Kerkük Operasyonunda İran’ın Rolü

İran tek taraflı müdahaleden kaçındı, ama Bağdat’ı IKBY üzerindeki siyasi, ekonomik ve askerî baskısını artırması yönünde teşvik etti. Nihayet Irak ordusu ve Haşdi Şaabi güçleri Kerkük başta olmak üzere Kürt peşmergelerinin kontrolü altında olan statüsü tartış- malı bölgeleri ele geçirmek için 16 Ekim’de operas- yon başlattı. Merkezî hükümete bağlı güçler kısa süre içerisinde önce Kerkük’te, ardından diğer tartışmalı bölgelerde kontrolü sağladı. Bu süreçte İranlı General Kasım Süleymani aktif bir rol oynadı.

Askeri danışma’ sıfatıyla Irak’ta faal olan Süleyma- ni, Kerkük operasyonunun başlamasından önce en az üç defa Kürdistan bölgesine gitti ve Kürt liderlerle görüştü. Süleymaniye’de KYB yetkilileriyle bir araya gelen Süleymani, Kürt peşmergelerinin Batı’nın ve bölge ülkelerinin desteğini almış olan Bağdat karşısında askerî olarak duramayacağını söyledi ve onlara Kerkük’ten çekilmek veya İran’ın desteğini kaybetmek arasında seçenek sundu. Toplantıda hazır bulunan KYB yetkililerinden Ala Talabani’nin ifadesiyle Kürt liderlere ‘bilgece’ tavsiyede bulunan İranlı general, “Kerkük’ün kanun ve anayasaya geri dönmesi gerektiğini” belirtti ve bunun için bir anlaşmaya varma çağrısında bulundu. Irak parlamentosundaki Kürdistan Milletvekili Mesud Haydar, sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada Süleymani’nin aracılığıyla KYB’nin peşmerge sorumlusu Bafel Talabani ve Haşdi Şaabi Lideri Hadi el-Ameri arasında referandum sonuçlarının iptal edilmesini öngören bir anlaşma yapıldığını ileri sürdü.

Barzani çevresi ve Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) askerî operasyonlardan KDP’yi bitirmeyi hedefleyen İran’ı doğrudan sorumlu olduğunu ileri sürdü. Süleymani’nin aktif rolünün yanı sıra Irak ordusu ve Haşdi Şaabi saflarında İranlı Devrim Muhafızlarının olduğu iddia edildi. Keza, Kerkük operasyonunun başlamasından hemen önce Süleymani’nin arkadaşlarından İkbalpur isimli İranlı generalin, Haşdi Şaabi komutanları Abu Mahdi Muhandis ve Hadi Ameri ile beraber şehirdeki KYB ofisinde Kürt yetkililerle bir araya geldiği iddia edildi. Bu iddiaya göre İkbalpur ortaya bir harita çıkardı ve Irak güçlerinin saldırı planlarını anlattıktan sonra Kürt yetkililerden şehirden barışçı şekilde çekilmelerini istedi; “Direnecek olursanız sizi ezeceğiz ve her şeyinizi kaybedeceksiniz!” dedi. Gerçekten de ertesi gün operasyonun başlamasından sonra Bafel Talabani ve Lahur Şeyh Cengi’ye bağlı peşmerge güçleri mevzilerini terk etti ve merkezi hükümete bağlı güçlerle çatışmadan Kerkük’ten çekildi. Kerkük’ün Irak ordusu ile Haşdi Şaabi güçlerinin eline geçmesinden sonra bir Haşdi Şaabi militanının filme alındığı video kaydında Kerkük valiliğinin duvarına Ayetullah Hamanei’nin fotoğrafının asıldığı görüldü.

Amerikan Ordu Sözcüsü Albay Ryan Dillon 17 Ekim’de yaptığı açıklamada Haşdi Şaabi ve İran Dev-rim Muhafızı güçlerinin Kerkük operasyonlarında aktif rol aldıklarına dair güvenilir bilgiler olmadığını söyledi. Bununla beraber CIA Direktörü Mike Pom- peo, İran’ın Kerkük dâhil Ortadoğu’daki bütün problemlerin merkezinde olduğunu ileri sürdü. Kerkük operasyonuna destek veren İranlı liderler ülkelerinin operasyonda yer aldığı iddialarını ilk etapta reddetti. Hamaney’in dış politika danışmanı Ali Ekber Velayeti, 17 Ekim’de yaptığı açıklamada İran’ın Kerkük operas- yonunda hiç bir rolünün olmadığını söyledi ve Iraklı Kürtlerin çoğunun Barzani’nin ihtiraslarına karşı olduğunu ileri sürdü. Fakat Hamaney’in ofisinin genel sekreteri Muhammed Gulpaygani daha sonra yaptığı bir açıklamada, Ayetullah Hamanei’nin talimatları ve Kudüs Gücü Komutanı Süleymani’nin fedakârlıkları sayesinde ABD ile İsrail’in Kürdistan bölgesinde ‘ikinci bir İsrail’ kurma planının engellendiğini ve Kerkük’ün kurtarıldığını söyledi.

İran’ın operasyondaki rolü Kürdistan bölgesinde İran karşıtı duyguların artmasına neden oldu. Peşmerge Genel Komutanlığından 16 Ekim’de yapılan açıklamada İkbalpur’un liderliğindeki Kudüs gücünün desteğiyle Irak güçlerinin ve özellikle Haşdi Şaabi’nin Kürdistan halkının özgürlük talebine karşı saldırıya geçtiği ileri sürdü. KDP’li sözcüler, Süleymani’nin Haşdi Şaabi ile iç içe olduğunu belirterek Kerkük’teki gelişmeleri “İran’ın Kerkük’ü fethi!” diye nitelendirdi. Kürt yetkililerden gelen sert İran karşıtı açıklamaların yanı sıra 20 Ekim’de Erbil’deki İran Konsolosluğu önünde protesto gösterisi düzenlendi. Konsolosluk binasının duvarına çıkan bir eylemci İran bayrağını indirdi.

Sonuç

25 Eylül’de yapılan bağımsızlık referandumu İran ile Irak Kürtleri arasındaki ilişkileri zorlayan çok boyutlu bir meseleye dönüşmüştür. Meselenin birinci boyutu tabii ki İran ile Irak Kürtleri arasındaki ilişkidir. KDP başta olmak üzere Kürtlerin önemli bir kısmı bağımsızlık girişimini boğmaya çalışan İran’a karşı tepkilidir ve güvensizdir. Bununla beraber İran-Kürt ilişkileri tabiatı itibariyle inişli çıkışlıdır ve güven esasına değil, pragmatik hesaplara dayanmaktadır. Bununla beraber KDP’den gelen sert açıklamalara rağmen hem İran hem de Iraklı Kürtler köprüleri atmaktan kaçınmıştır. Nitekim Kerkük ve diğer tartışmalı bölgelerin merkezî hükümete bağlı güçlerin eline geçmesi ve IKBY’in referandum sonuçlarını dondurma kararı almasından sonra İran, sınır kapılarını tekrar açmıştır. IKBY’nin ve KYB’nin Tahran’daki temsilcisi Nazım Dabbagh, Süleymani’nin Kürtlere karşı dürüst dav- randığını ve onları referandumun sonuçları hakkında uyardığını hatırlatmıştır. Dabbagh, İran hükümetinin Irak Kürdistan Bölgesi ile merkezî yönetim arasındaki meselelerin Irak Anayasası çerçevesinde çözülmesi için çalıştığını ve İran’ın bu doğrultuda attığı adımları olumlu gördüklerini ifade etmiştir.

Referandum meselesinin ikinci boyutu ise İran-I- rak ilişkileriyle ilgilidir. İran, merkezî hükümete verdiği desteğin yanı sıra gerek IŞİD’e karşı mücadelede gerekse referanduma karşı atılan adımlarda Irak hükümetinin yanında olmuştur. Diğer bir ifadeyle İran, Irak’ın birliğinin ve bütünlüğünün en büyük destekçilerinden birisi olmuştur. Dolayısıyla bu süreçte İran’ın Bağdat üzerindeki etkisi daha fazla artmıştır. İran’ın Irak’ta artan etkisi ise ABD, İsrail ve bölgedeki Arap ülkeleri için potansiyel bir tehdit olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle hem bölge ülkeleri, hem de Amerikan yönetimi Irak Başbakanı Abadi’den Bağdat hükümetinin İran’ın ‘kuklası’ olmadığını göstermesini bekliyor. Dolayısıyla, referandum sonrası süreçte Irak’ın İran etkisinden uzaklaşması için Bağdat hükü- meti üzerinde uluslararası ve bölgesel baskının artması beklenmektedir.

Bayram SİNKAYA
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Yrd. Doç. Dr.

Ortadoğu Analiz, cilt 9, sayı 83 (Kasım-Aralık 2017), s.20-22, http://orsam.org.tr/files/OA/83/6_bayramsinkaya.pdf   

Yeni Ruhani Hükümeti’nin Dış Politikası

Yeni Ruhani Hükümeti’nin Dış Politikası

İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani’nin ikinci dönemi Ağustos 2017’de başladı. Cumhurbaşkanlığı seçimi öncesinde ve sonrasında reformcu-teknokrat ittifakının lideri Ruhani ile muhafazakâr ve
neo-radikal muarızları arasında çetin tartışmalar oldu. Bu tartışmalar esnasında iki konu öne çıktı: Ruhani hükümeti nükleer anlaşma üze- rinden dış politikada yeterince devrimci olmamakla ve Batılılara boyun eğmekle itham edildi. Ekonomi alanında da millî kaynakları ulusla- rarası sermayenin sömürüsüne açmakla suçlandı. Çetin tartışmalara rağmen Ruhani seçimlerden galip çıktı ve yeni kabinesi için önerdiği bakan adaylarının birisi dışında hepsi İslami Şura Meclisi’nden gü- ven oyu aldı. Ruhani, ilk dönem kabinesindeki bakanların neredeyse yarısını değiştirdiği halde tartışmaların odağındaki Dışişleri Bakanı M. Cevad Zarif ile Petrol Bakanı Bijan Namdar Zanganeh’yi ikinci dönemde de aynı bakanlıklara tekrar getirdi. Küreselleşme konusunda uzman olan Masoud Karbasian’ı da Ekonomi ve Finans Bakanlığı’na getirdi. İran Lideri Ayetullah Ali Hamanei de Ruhani’nin kabinesine onay verdi. Hem Meclis’in hem de Hamanei’nin onayını alan ikinci Ruhani hükümeti önümüzdeki dört yıl görev yapacak.

Yeni İran hükümetinin önceliği ekonomik sorunlarla mücadele ve kalkınma olacak. Gerek geçmiş dönemlerde uygulanan ekonomi politikalarının başarısızlığı, yapısal sorunlar ve yozlaşma, gerekse dı- şarıdan uygulanan tecrit, ambargo ve yaptırımların sonucunda eko- nomik kalkınma ve refah açısından arzu edilen hedeflere ulaşılamadı. Yüzde yirmiye varan genç işsizliği, yüksek enflasyon, geçim sıkıntısı, yoksulluk ve ekonomik durgunluk seçim sırasında en çok tartışılan ko- nulardı. Bu hususlar şimdi Ruhani hükümetinin önündeki en büyük zorluklar. Hükümet, bu zorluklarla mücadele için Ruhani’nin tabiriyle ‘ekonomik devrim’ mesabesinde programlar uygulamayı öngörüyor. Bu çerçevede yılda ortalama %8 büyüme, 900.000 istihdam yaratma, yoksullukla mücadele ve sosyal adaletin sağlanması hedefleniyor. İran dış politikasının da bu duruma ayak uydurması ve İran hariciyesinin ekonomi eksenli dış politika izlemesi bekleniyor. Bu çerçevede İran dış politikasının önümüzdeki dönemde iki önceliği olacak: Nükleer anlaşmanın korunması ve ekonomi diplomasisi.

Uluslararası İlişkilerin Dönüşümü, Fırsatlar ve Tehditler

Her devletin dış politikasında olduğu gibi İran dış politikasında da öne çıkan bazı hususlar var: Millî çıkarların ve haysiyetin korunması; ülkenin toprak bütünlüğünün, siyasi yapısının ve birliğinin muhafazası; millî güvenliğin desteklenmesi, ekonominin gelişmesine katkıda bulunmak; bölgesel ve uluslararası alanda etkili ve nüfuz sahibi olmak vs. Fakat bu genel ifadelerin yanı sıra ‘devrimin’ ürünü bir siyasal düzen olması nedeniyle İslam Cumhuriyeti rejiminin dış politikasına damgasını vuran bazı değerler ve prensipler var: Emperyalizme ve büyük güçlerin hegemonyasına karşı durmak, ezilenleri desteklemek ve İslami değerleri teşvik etmek gibi. Yine İslam Cumhuriyeti reji- minin kendine has yapısından dolayı ‘Devrimin Lideri’ Ayetullah Hamanei’nin görüşleri dış politikanın şekillenmesinde etkili oluyor. Fakat bütün söylem ve ilkelere karşın uygulamada ‘maslahat’ ilkesi, yani ulusal çıkarların ve rejimin yararının gözetilmesi ilkesi dış politikaya damgasını vuruyor. Maslahat ilkesi, diğer bir ifadeyle pragmatizm, İran dış politikasının gerektiği zaman esneklik göstermesini ve değişen şartlara uyum sağla- masını mümkün kılıyor. Bu nedenle İranlı seçkinlerin uluslararası sistemin ve bölgesel ilişkilerin ne yönde gittiğine dair değerlendirmeleri, iktidardaki hüküme- tin dış politikasının yapılmasında ve belirlenmesinde ilk adımı teşkil ediyor.

Hem Meclis’in hem de Hamanei’nin onayını alan Ruhani hükümetinin uluslararası ilişkilere ilişkin vizyonu, Dışişleri Bakanı Zarif’in güven oylamasından önce Meclis’e sunduğu programda açıkça ortaya konuldu. Aynı zamanda bir Uluslararası İlişkiler hocası olan Zarif ’in değerlendirmelerine göre mevcut uluslararası sistem Batı-sonrası (pesa-garb) döneme geçiş sü- recinde. Bu Batı’nın etkisinin ortadan kalkması değil, uluslararası siyasette ve ekonomide Batı’nın tekelinin kırılması, sermaye ve gücün yer değiştirmesi anlamına geliyor. Bu dönemin temel özelliği çok sayıda devlet veya devlet dışı aktörün uluslararası ilişkilerde etkili oyuncu haline gelmesi ve geleneksel kavramların anla- mının değişmesi. Mesela artık askerî güç belirleyici bir faktör değil; ulusal çıkarları korumanın başka araçları var. Söylem geliştirme ve mana verme en önemli güç unsuru haline geldi. Keza bu dönemde sıfır toplamlı oyuna, komple düşmanlık veya komple dostluğa yer yok. Ne var ki, uluslararası ilişkilerin genel gidişatı- nın aksine Ortadoğu’daki aktörler hâlâ sıfır toplamlı oyunlara inanıyor. Bu nedenle bölgede hem aşırıcı hareketler güçleniyor hem de bölge dışı aktörlerin müdahaleleri artıyor.

Zarif ’in değerlendirmesine göre uluslararası ilişkilerin dönüşümü ve bölgesel gelişmeler İran için hem bazı fırsatları hem de tehditleri beraberinde getiriyor. Nitekim İran için bazı bölgesel rakipler ve tehditler büyük ölçüde ortadan kaldırıldı; ABD ve İran kar- şıtı diğer bölgesel aktörler Afganistan, Irak, Suriye ve Yemen’de güçlüklerle karşı karşıya kaldı. Batı’nın gücünün azalması, ABD ile Avrupa ülkeleri arasındaki ihtilaflar, yeni siyasi ve ekonomik güçlerin ortaya çıkması gibi faktörler İran’ın dış ilişkilerinde hareket kabiliyetini artırdı.

Uluslararası sistem dönüşürken İran siyasal sisteminin bağımsız ve istikrarlı yapısını sürdürmesi İran
hükümetinin en önemli avantajı oldu. Üstelik itidal söylemi, aşırıcılığa ve terörizme karşı mücadele, yapıcı etkileşim ve diyalog söylemleri ile İran uluslara- rası ilişkilerde daha etkili bir yer edinmeye başladı. Bununla beraber Zarif’in ifade ettiği üzere İran için bazı tehditler mevcut. Çevresinde istikrarsızlığın devam etmesi İran’ı tehdit ediyor. Bölgedeki sıcak çatış- maların sürmesi, aşırı ve terörist grupların varlığının sürmesi ve ‘bunların bazı bölge ülkeleri’ tarafından desteklenmesi, İran için potansiyel tehdit olarak  görülüyor. Keza ‘bazı bölge ülkelerinin askeri güvenlik açısından ABD’ye dayanması ve milyarlarca dolarlık silah alması’ da İran’ı rahatsız ediyor. ABD’nin Afganistan ve Basra Körfezi gibi yerlerde askerî varlığını sürdürmesi ve İsrail’in İran aleyhine bölge ülkeleriyle yakınlaşması Tahran’ı endişelendiriyor. Öte yandan Zarif’in ifadesiyle ABD ve İsrail başta olmak üzere bazı güçlerin İran ve Şii korkusunu salmaya çalışmaları, İran dış politikasındaki en büyük zorluklardan birisi. Son zamanlarda Basra Körfezi ülkeleri ile İran arasındaki ihtilafların şiddetlenmesi de İran dış politikası önündeki tehditlerden birisi. Bütün bu bölgesel tehditlere ve sorunlara karşın İran’ın bölgesel güvenlik mekanizmalarında temsil edilmemesi en önemli zafiyeti olarak görülüyor.

İran Dış Politikasının Öncelikleri

Bu minval üzere önümüzdeki dönemde İran dış poli- tikasında iki hususun öne çıkması bekleniyor. Bunlar- dan birincisi nükleer anlaşmanın korunması. Bütün eleştirilere rağmen Temmuz 2015’te yapılan nükleer anlaşma Ruhani hükümetinin önceki dönemdeki en büyük başarısı olarak görülüyor. Çünkü nükleer program üzerinde belirli kısıtlamalara rağmen İran’ın nükleer hakları tanındı; İran BM Sözleşmesinin 7. Bölümünden, yani uluslararası güvenliğe tehdit de- ğerlendirmesinden çıkarıldı ve nükleer meseleyle ilgili yaptırımlar büyük ölçüde kalktı. UAEA düzenli aralıklarla yayınladığı raporlarda İran’ın anlaşmaya riayet ettiğini teyit etti. Ne var ki özellikle balistik füze programındaki çalışmalar nedeniyle Trump yönetimi İran’ın anlaşmayı ihlal ettiğini ileri sürüyor. ABD Başkanı Trump’ın başından beri bu anlaşmaya karşı olduğu biliniyor. Son olarak ABD yönetimi İran’ı ve anlaşmanın diğer taraflarını nükleer anlaşmadan çekilmekle tehdit etti. Nükleer anlaşmanın sona ermesi İran üzerindeki ekonomik ve siyasi baskıların artmasına neden olabilir. Bu nedenle Trump yönetiminin baskılarına rağmen İranlı yetkililer nükleer anlaşmaya sadık kalacaklarını vurguladı. Tahran, anlaşmanın korunabilmesi için diğer taraflarla, özellikle Avrupa Birliği ile ilişkilere daha fazla önem veriyor. Bu yaklaşım AB’de de karşılık buluyor. Dış İlişkiler Komiseri Federica Mogherini, ABD’den gelen suçlamalara karşılık yaptığı açıklamada Tahran’ın nükleer anlaşmaya uyduğunu teyit etti ve bütün tarafların anlaşmanın ayakta tutulması için çalışması gerektiğini belirtti. Mogherini’nin Ruhani’nin yemin törenine katılması, AB’nin İran’a verdiği desteğin sembolü oldu.

İran dış politikasının ikinci önceliği ise ekonomi diplomasisi yürütmek olacak. Ruhani hükümeti devletçi ve korumacı politikaları terk ederek uluslararası ekonomi ve finans sistemine dâhil olunmasını, ekonominin dışa açılmasını, kamu iktisadi teşebbüslerinin özelleştirilmesini ve piyasa ekonomisini savunuyor. Nitekim 3 Ağustos’ta mazbata töreninde yaptığı ko- nuşmada Ruhani, “dünya ile yapıcı ve etkili ilişkiler kurulmadıkça ... hak ettiğimiz şekilde sürdürülebilir millî kalkınma hedeflerimize ulaşamayız” dedi. Başka bir konuşmasında da “izolasyonla hiçbir ülke ilerle- yemez; Dışişleri Bakanlığı’nın önceliklerinden birisi ekonomik faaliyetler olacaktır” dedi.

Önümüzdeki dönemde, İran dış politikasının önceliklerine göre Dışişleri Bakanlığı’nın yeniden yapılandırılması planlanıyor. Buna göre ekonomi diplomasisine yardımcı olmak üzere bakanlıkta bir ekonomi bürosu kurulacak ve ekonomik işlerden so- rumlu bakan yardımcısı olacak. Bu büronun yabancı yatırımcı çekilmesine, teknoloji transferine, turizmin gelişmesine, ihracatın teşvik edilmesine, komşularla iktisadi ilişkilerin geliştirilmesine ve dışarıya işgücü gönderilmesine katkıda bulunması öngörülüyor. Keza bu çerçevede halihazırda az sayıda ülkede bulunan ekonomi ve ticaret ataşeliklerinin sayısının artırılması planlanıyor. Ayrıca karar alma sürecini hızlandırmak için siyasi işlerden sorumlu bakan yardımcılığının oluşturulması ve nükleer dosyanın da bu birime tev- di edilmesi düşünülüyor. Nükleer dosyanın hukuk ve uluslararası ilişkilerden sorumlu bakan yardımcı- sından alınarak siyasi yardımcıya geçmesi, hükümetin bu konuda daha fazla siyasi inisiyatif kullanmaya hazırlanması olarak değerlendiriliyor.

Ruhani hükümeti, dış politika öncelikleri doğrultusunda ‘itidal söylemini’ dış politikasının temeli haline getirmeyi, gereksiz gerilimlerden kaçınmayı, uluslararası aktörlerle ve bölge ülkeleri ile yapıcı etkileşim içinde olmayı vadediyor. Ne var ki İran dış politikasının önünde Zarif’in dikkat çektiği hem dâhili hem de harici zorluklar bulunuyor. İran kamuoyunda ve siyasi hizipleri arasında dış politika konularında görüş birliği olmaması, hükümetin önündeki ciddi meydan okumalardan birisi. Bununla bağlantılı olarak Suudi Arabistan temsilciliklerine yapılan saldırılarda olduğu gibi ‘kontrolsüz’ grupların varlığı Ruhani ekibi tarafından potansiyel bir sorun olarak görülüyor. İçerideki bir diğer sorun dış politikayla ilgili karar alma sürecinin bir elden idare edilmemesi nedeniyle tutarsız politikaların izlenmesi. Keza belirli bir konu hakkında farklı makamlardan ve kişilerden gelen birbirine zıt açıklamalar, İran yönetimini zor durumda bırakıyor. Dışarıda ise yeni Amerikan yönetiminin güvenlikçi siyasete teslim olması; ABD ile birlikte bazı bölge ülkelerinin nükleer anlaşmayı yok etmeye çalışması; İran ve Şii korkusunun yayılması ve İran’ın güvenlik sorunu olarak gösterilmesi; Suudi Arabistan’ın etkisiyle Körfez ülkeleri ile İran arasındaki gerilimin artması; bölgede aşırıcı ve terörist hareketlerin varlığını sürdürmesi; mezhepçiliğin yükselmesi; bölgesel ihtilafların derinleşmesi ve bölge dışı oyuncuların bu meselelere dâhil olması ve bölgedeki ayrılıkçı hareketler İran dış politikasının önündeki başlıca meydan okumalar olarak görülüyor.

Genel dış politika stratejisi ve yukarıda bahsedilen dâhili ve harici sorunlar karşısında Ruhani hükümeti karar alma ve planlama süreçlerini merkezileştirmek ve dış politika ile ilgili kamuoyu algısını yönetmek istiyor. Dışarıda ise AB’nin yanı sıra Rusya, Çin ve Hindistan gibi ülkelerle ilişkileri geliştirmeyi, dünya ekonomisinde etkili ülkelerle ve kuruluşlarla aktif iliş- ki kurmayı hedefliyor. Bölgesel düzeyde ise ikili veya çok taraflı işbirliği mekanizmalarının geliştirilmesi ve bölge ülkeleri arasında kalıcı iktisadi, siyasi, güvenlik bağlarının kurulması hususlarının İranlı yetkililerin söylemlerinde öne çıkması bekleniyor.

Yrd. Doç. Dr., Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi 
Ortadoğu Analiz, cilt 9, sayı 82 (Eylül-Ekim 2017), s.24-27.
http://orsam.org.tr/files/OA/82/7_bayramsinkaya.pdf

The Second Term of President Rouhani

Having won the 12th presidential election held on May 19 bygarnering 57% of the votes, Hojatoleslam Hassan Rouhani received official approval of Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei in the last week. And then, attending in swearing-in ceremony at Islamic Consultative Assembly, he has begun his second term as president of the Islamic Republic of Iran. Considering his election promises and political balances in the country, Rouhani was expected to make some changes in the cabinet for his second term. He had more than two months to put together his cabinet and conduct those changes.

Pressures on Rouhani during the Formation of the Cabinet

While preparing his new cabinet,President Rouhani faced some pressures from different segments of society and various political factions. Tensions rose between Rouhani and hardliners /conservatives who threatened Rouhani with Bani Sadr's fate. Bani Sadr was the first president of Iran who had to flee the country before completing his second year in office even though he had won 70% of the popular vote. Rouhani's brother was arrested for alleged corruption files. Likewise, the hostility between Rouhani's team and Revolutionary Guards has come to a head.

Additionally, reformist groups that supported Rouhani through the elections, pressured on himto coordinate the formation of cabinet and allocatea considerable number of ministerial seats to their fellows. Women organizations also launched a campaign to have women in the future cabinet. Former President Ahmadinejad had previously paved the way for women to be in the cabinet by appointingMarziyeh VahidDastjerdi as Minister of Health in his second cabinet.During his election campaign Rouhani underlined gender equality and women's rights and thus encouraged the movement to demand higher roles in the government. Thus, women's rights groups led campaigns to force President Rouhani, who selected three women as vice-presidents in his first term, to assign women as ministers. Meanwhile Vice President for Women and Family Affairs ShahindokhtMolaverdi stated she would not continue her job in the office if there were no women ministers. The parliament also supported the women's rights movement and 175 MPs signed a joint statement to have women appointed as ministers.

The biggest pressure that Rouhani faced, while picking his cabinet members, came from Supreme Leader Khamenei. Even though Khamenei has no authority over forming the cabinet, it has become a custom for presidents to get their cabinet members approved by Khamenei both as a matter of courtesy and also because it makes it easier to defend their choices. It was claimed that Rouhani and Khamenei had serious disputes over picking figures as ministers. Later on, the office Khamenei issued a statement confirming the authority of president to form his cabinet.However, it also indicated that Khamenei has been especially interested in selection of ministers for Foreign Affairs, Defense and Intelligence becausetheir operations fall to the jurisdiction of Supreme Leader. Additionally, it is thought that Rouhani looked for the consent of Khamenei for some other ministers because he used to criticize performance of government on economy, education and culture during his first term.

New Cabinet of Rouhani 

Considering the wishes of Supreme Leader, current political situation in the country, Rouhani was expected to form coalition government with many technocrats. In fact, he heldnumerous meetings with many people from the both sides of political spectrum, and high-ranking commanders of the Revolutionary Guards. Finally, he made the final version of the cabinet members' list and presented it to the approval of parliament on August 8.

According to the constitution of Iran, the ministers are answering both the parliament and the President. Profile and quality of people nominated by president to oversee ministries are reviewed in the parliament; only those approved by the parliament takeover ministerial seats. The parliament is to review the nominees during the next week. This process is expected to be passed relatively smooth because the majority of the deputiesare considered to be pro-Rouhani. Notwithstanding, it is likely that some heated debates take place since the parliament reviews proposed ministers and their projects one by one.

Eshaq Jahangiri, who ran in the elections but then withdrew in favor of Rouhani, maintains his position as the vice president. Rouhani proposed 17 ministers, and excluded Ministry of Science, Research and Technology. Ministry of Science is one of the most controversial ministries as the office-holder appoints university rectors. It is claimed that the office is currently left empty because of the disagreement between Rouhani and Supreme Leader Khamenei. Accordingly,eight out 17 seating ministers arereplaced. Foreign Affairs Minister Zarif, Interior Minister Abdol-Reza Fazli, Intelligence Minister Mahmoud Alavi, and Petroleum Minister BijanNamdarZanganeh maintained their positions.

One of the most interesting changes in the cabinet took place with related to the Ministry of Defense. Officers from the Revolutionary Guards were used to assume this post since 1993, however, for the first time President Rouhani has selected an officer from the army (artesh) to manage defense portfolio. Brigadier General Amir Hatami, former Deputy Defense Minister, has been proposed as the Minister of Defense. Thus, the Revolutionary Guards was not able obtain a post in the cabinet for the first time since the 1980's.

Another significant changewas about economy. Masoud Karbasianreplaced Ali Tayyeb-Niaas the proposed minister for Economic Affairs and Financein the 12th government.Karbasian previously served as a deputy minister at various ministries including Economic Affairs, Industry, Mining and Trade; and he is also known for his studies on globalization.

There are three controversial figures in the proposed cabinet. The first one is SeyedAlirezaAvaie who is proposed as Minister of Justice. It is claimed that, while he was a prosecutor in Dezful,he Avaie took part in the controversial executions of regime's opponents in 1988. Avaie, who was the head of Tehran Justice Administration from 2005 to 2014, is also added in the sanctions list of EU for alleged human rights violations. The second controversial figure is Mohammad Javad Azari Jahromi, 36, the youngest person in the proposed cabinet in order to seat as the Minister of Communications and Information Technology instead of Mahmoud Va'ezi. Jahromi is claimed to be responsible of the surveillance of online networks at the Ministry of Intelligence under former president Ahmadinejad. As for the proposed Minister of Energy, Habibollah Bitaraf, he took part in the occupation of U.S. Embassy taking American diplomats hostage in 1979.

Most of the ministers in the new government of Rouhani are technocrats. Some of them, Minister of Social Welfare Ali Rabi'ee, Minister of Energy HabibollahBitaraf, and Minister of Petroleum BijanNamdarZanganeh, previously served as ministers under Khatami governments.However, a few of them have political careers and affiliated with political parties (Bijan NamdarZanganeh - Kargozaran Party, Minister of Youth Affairs and Sports MesudSoltanifar - National Trust Party, Minister of Agriculture Mahmoud HojjatiNajafabadi - Islamic Participation Party. According to laws in Iran, Minister of Intelligence has to be a faqih (religious jurist). Current Intelligence Minister Mahmud Alavi, who was reinstated to his position, claims to be politically impartial. Minister of Interior Abdol-Reza Rahmani Fazli is known to be close with Ali Larijani, Speaker of Parliament.
Despite all the pressures, there is no woman in the new cabinet. Rouhani assigned two women (MasumeEbtekar and Laya Joneidi) as Vice President for Women and Family Affairs and Vice President for Legal Affairs. Molaverdi is appointed as an advisor about Citizenship Rights.
Rouhani'sproposed list for the new cabinet disappointed both his female supporters and the reformists.

Considering the distribution of seats in the parliament, this may not create a problem for Rouhani to get approval for his. However, if Rouhani won't take steps to compensate anticipations of the reformists and women's rights movement’s, the implicit coalition between technocrats and reformists may begin to dissolve in the mid run. The exclusion of Revolutionary Guards from the cabinet is a step forward for civilianization of politics. However, it is likely that the Revolutionary Guards, through their political alliances,would challenge President Rouhani in order to protect their interests invested in the system, which may raise new debates on civil-military relations. In his second term as president, Rouhani will focus on economic reforms. In this respect he is expected to avoid new crises in foreign policy, take steps to support economy, and persist on his discourse on constructive interaction, dialogue and cooperation. Still, this won't make much difference to Iran's policy towards the Middle East. Similar to his first term, Rouhani is expected to focus on economic policies and economic relations in his second term, and leave the management of existing crises in the Middle East to the Revolutionary Guards.

15.08.2017
http://orsam.org.tr/orsam/DPAnaliz/14486?dil=en

II. Ruhani Hükümeti

15.08.2017

19 Mayıs’ta yapılan 12. Cumhurbaşkanlığı seçimlerini oyların yüzde 57’sini alarak kazanan Huccetülislam Hasan Ruhani geçtiğimiz hafta  Rehber Ayetullah Ali Hamanei’den mazbatasını aldı ve İslami Şura Meclisinde yemin ederek ikinci dönem görevine başladı.Gerek seçim vaatlerini gerekse ülkedeki siyasi dengeleri gözeterek Ruhani’ninikinci döneminde hükümette bazı değişiklikler yapması bekleniyordu. Bu değişiklikleri yapmak için, yani yeni kabinesini oluşturmak için iki aydan fazla bir zamanı vardı.

Hükümet Kurma Sürecinde Ruhani Üzerindeki Baskılar

Cumhurbaşkanı Ruhani yeni hükümetinin hazırlıklarını yaparken çeşitli toplumsal kesimlerin ve siyasi grupların baskısı altında kaldı. Ruhani ile radikaller/muhafazakarlar arasındaki çekişme ve gerilim son derece yükseldi. Radikaller, Ruhani’yi yüzde 70’in üzerinde oy aldığı halde görevinde iki yılı doldurmadan ülkeden kaçmak zorunda kalan ilk Cumhurbaşkanı Benisadr’ın akıbeti  ile tehdit etti. Ruhani’nin kardeşi yolsuzluk iddialarıyla tutuklandı. Keza Ruhani’nin ekibi ile Devrim Muhafızları arasında çekişme doruğa çıktı.

Öte yandan seçim sürecinde Ruhani’ye destek veren reformcular, Cumhurbaşkanı Ruhani’ye yeni hükümeti kurarken kendileri ile görüş alış verişinde bulunması ve reformculara hükümette kayda değer bir yer verilmesi için baskı yapmaya başladı. Ayrıca kadın hakları grupları kadınlara kabinede yer verilmesi için kampanya başlattı. Eski Cumhurbaşkanı Ahmedinecad’ın ikinci döneminde Sağlık Bakanlığı’na Vahide Dastjerdi’yi getirmesi, hükümette kadınlara yer verilmesinin önünü açmıştı. Ruhani’nin seçim kampanyası döneminde cinsiyet eşitliği ve kadın hakları üzerinde vurgu yapması, kadın  hareketini üst düzey görevlere talip olmak için cesaretlendirdi. Önceki dönemde üç kadını cumhurbaşkanı yardımcısı atayan Ruhani’nin ikinci döneminde kadınlara bakanlık vermesi için kampanya yürüttü. Bu süreçte Kadın ve Aileden Sorumlu Cumhurbaşkanı Yardımcısı Şahindokht Molaverdi öne çıktı ve kabinede kadın bakan olmaması durumunda aynı görevi sürdürmeyeceğini açıkladı. Kadın hareketine parlamentodan da destek geldi ve 175 milletvekili yeni kabinede kadın bakan görevlendirilmesi için ortak bir bildiri imzaladı.

Hükümet kurma sürecinde Ruhani üzerindeki en büyük baskı Rehber Hamanei’den geldi. Yasal düzenlemelere göre Hamanei’nin hükümetin belirlenmesi sürecinde bir yetkisi olmadığı halde cumhurbaşkanlarının gerek nezaketen gerekse bakanlıklara önerdiği kişileri daha rahat savunabilmek için kabine listesini önce Hamanei’ye sunması ve onayını alması yönünde bir gelenek oluştu. Ruhani ile Hamanei arasında bakanlıklara getirilecek kişiler üzerinde ciddi anlaşmazlıklar olduğu iddialarının ortaya çıkması ve yayılması üzerine Hamanei’nin ofisinden bir açıklama yapıldı. Bu açıklamada hükümeti kurma görev ve yetkisinin cumhurbaşkanında olduğu hatırlatıldı, fakat kendi görev ve yetki alanlarına girmesi nedeniyle Rehber Hamanei’nin dışişleri, savunma ve istihbarat bakanlıkları ile özellikle alakadar olduğu belirtildi. Bununla beraber Hamanei’nin önceki dönemde Ruhani hükümetinin ekonomi, eğitim ve kültür alanlarında performansını sık sık eleştirmiş olması nedeniyle Ruhani’nin bu bakanlıklarla ilgili olarak da Hamanei’nin onayını almak istediği değerlendirilmektedir.

Yeni Ruhani Hükümeti 

Ruhani’nin Rehber’in isteklerini ve ülkedeki siyasi konjonktürü dikkate alarak teknokrat ağırlıklı bir koalisyon kabinesi oluşturması bekleniyordu. Nitekim, hükümeti kurmadan Devrim Muhafızları’nın  komuta kademesi dahil muhafazakar ve reformcu birçok grup ve kişiyle görüşmeler gerçekleştirdi. Nihayet, 8 Ağustos’ta yeni kabinesine son şeklini verdiği ve kabinede yer almasını istediği kişileri Meclis’e sundu.

İran anayasasına göre bakanlar hem cumhurbaşkanına hem de Meclis’e karşı sorumlu. Cumhurbaşkanının bakanlıklar için önerdiği kişiler Meclis’te ayrı ayrı görüşülüyor ve ancak güvenoyu aldıktan sonra bakanlık görevine başlayabiliyor. Önümüzdeki hafta boyunca Meclis’in bakan atamalarını tartışması ve görüşmesi bekleniyor. Meclis çoğunluğu Ruhani’ye yakın olduğu için bu aşamada pek sorun çıkması beklenmiyor. Bununla birlikte bakan adaylarının ve projelerinin Meclis’te ayrı ayrı görüşülecek olması nedeniyle bazı tartışmaların çıkması muhtemel.

Önceki dönemde cumhurbaşkanı yardımcılığı yapan ve seçimlerde aday olup daha sonra Ruhani lehine seçimden çekilen İshak Cihangiri  tekrar Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcılığına getirildi. Ruhani’nin önerdiği kabine listesinde 18 bakanlıktan 17’sine aday gösterildi, yalnızca Bilim, Araştırma ve Teknoloji Bakanlığına şimdilik kimse aday gösterilmedi. Üniversite rektörlerini atayan Bilim Bakanlığı en tartışmalı bakanlıklardan birsi ve Rehber Hamanei ile Ruhani arasındaki uzlaşmazlık nedeniyle  bu bakanlığa kimin getirileceğine karar verilemediği belirtiliyor. Diğer 17 bakanlıktan sadece sekizinde değişikliğe gidildi. Dışişleri Bakanı Zarif, İçişleri Bakanı Abdul-reza Rahman Fazli, İstihbarat Bakanı Mahmud Alavi, Petrol Bakanı Bijan Namdar Zanganeh yerlerini korudu.

Değişikliğe gidilen bakanlıklarda en dikkat çekici olanı Savunma Bakanlığı. 1993’ten beri Devrim Muhafızları Ordusundan subayların atandığı Savunma Bakanlığı’na ilk defa düzenli ordudan bir general önerildi. Önceki hükümette Savunma Bakan Yardımcısı olarak görev alan Tuğgeneral Amir Hatami yeni Savunma Bakanı olarak önerildi. Böylece, Devrim Muhafızları 1980’lerden beri ilk defa bir kabineye hiç bakan sokamadı.

Bir diğer dikkat çekici değişiklik Ekonomi ve Finans Bakanlığında yapıldı. 12. Hükümette Ekonomi ve Finans Bakanlığına Ali Tayyibnia’nın yerine Masoud Karbasian getirildi. Daha önce sanayi, petrol ve ticaret ve iktisat bakanlıklarında bakan yardımcılığı yapmış olan Karbasian, küreselleşme üzerine çalışmaları ile tanınıyor.

Yeni kabinede üç tartışmalı kişi var. Birincisi Adalet Bakanı olarak önerilen Seyed Alireza Avaie. Avaie’nin Dezful kentinde savcı olarak bulunduğu sırada, 1988’de rejim muhaliflerine yönelik  idamlarda rol aldığı ileri sürülüyor. 2005-14 yılları arasında Tahran Adliye Reisi olarak çalışan Avaie, insan hakları ihlalleri iddiasıyla AB’nin yaptırım listesinde bulunuyor. Mahmud Vaezi’nin yerine İletişim ve Telekomünikasyon Bakanlığına önerilen Mohammad Javad Azari Jahromi’nin – 36 yaşında, yeni kabinenin en genç bakanı - Ahmedinecad hükümeti döneminde İstihbarat Bakanlığında online haberleşmelerin gözetiminde ve denetiminde görev aldığı iddia ediliyor. Yeni Enerji Bakanı Habibollah Bitaraf ise 1979’da Amerikan elçiliğinin basılmasında ve Amerikalı diplomatların rehin alınmasında rol almış.

Yeni Ruhani hükümetinde bakanların çoğu teknokrat nitelikli. Bir kısmı daha önce Hatemi hükümetinde (Sosyal Refah Bakanı Ali Rabii, Enerji Bakanı Habibollah Bitaraf, Petrol Bakanı Bijan Namdar Zanganeh) görev almış kişilerden. Fakat çok az sayıda bakanın siyasi kariyeri ve siyasi partilerle bağlantıları (Bijan Namdar Zanganeh - Kargozaran Partisi, Spor ve Gençlik Bakanı Mesud Soltanifar - Milli İtimad Partisi, Tarım Bakanı Mahmoud Hojjati Najafabadi - İslami Müşareket Partisi) var. İstihbarat Bakanı, kanun gereği din adamı olması gerekiyor. siyaseten tarafsız olduğunu iddia eden mevcut İstihbarat Bakanı Mahmud Alavi tekrar bu göreve teklif edildi. İçişleri Bakanı Abdul-reza Rahman Fazlı ise muhafazakar ve Meclis Başkanı Ali Laricani’ye yakın bir kişi olarak tanınıyor.

Bütün baskılara rağmen yeni kabinede hiçbir kadına bakanlık verilmedi. Ruhani, iki kadını (Masume Ebtekar ile Laya Joneidi) Kadın ve Aile İşleri ile Hukuki İşlerden sorumlu cumhurbaşkanı yardımcılığına atadı. Molaverdi ise Yurttaş Hakları konusunda danışman olarak atandı. Ruhani’nin yeni kabine listesi hem kadın destekçileri arasında, hem de reformcular arasında hayal kırıklığına yol açtı. Bu durum Meclisteki dengeler dikkate alındığında kabinenin onaylanması sırasında pek problem olmayabilir. Fakat Cumhurbaşkanı Ruhani’nin reformcu kesimin ve kadın hareketinin beklentilerini karşılamak için yeni adımlar atmaması durumunda orta vadede teknokrat-reformcu koalisyonu sarsılabilir. 

Devrim Muhafızları’nın kabinede yer almaması, siyasetin sivilleşmesi açısından önemli bir adımdır. Bununla beraber Devrim Muhafızları’nın sistem içindeki çıkarlarını korumak için siyasi ittifak ilişkilerini kullanmak suretiyle Cumhurbaşkanı Ruhani’ye meydan okuması ve asker-sivil ilişkileri üzerinde yeni tartışmaların çıkması muhtemeldir. Ruhani’nin ikinci döneminde ağırlık ekonomik reformlara verilecektir. Bu doğrultuda dış politikada yeni krizlerden kaçınılması ve ekonomiyi destekleyecek adımlar atılması ve yapıcı etkileşim, diyalog ve işbirliği söylemlerini sürdürmesi beklenmektedir. Fakat bu İran’ın Ortadoğu ve bölge politikasında önemli bir değişikliğe yol açmayacaktır. Ruhani hükümetinin önceki dönemde olduğu gibi dikkatini ekonomi politikalarına ve ekonomik ilişkilere, yoğunlaştırması, Ortadoğu’daki mevcut krizlerde dosyayı Devrim Muhafızları’na bırakmaya devam etmesi beklenmektedir.

15.08.2017

http://orsam.org.tr/orsam/DPAnaliz/14486?dil=tr